Làng thuốc nam người Dao Ba Vì là cách nhiều người gọi chung các thôn Yên Sơn, Hợp Nhất và Hợp Sơn ở sườn tây núi Ba Vì, nơi đồng bào Dao Quần Chẹt gắn bó với nghề làm thuốc nam. Từ Hà Nội lên đây là một chuyến xe máy dài, đoạn cuối có dốc, và nơi đến là nhà của một cộng đồng có tập quán riêng. Bài này giúp bạn lên kế hoạch: đường đi, chỗ dừng xe, cách xem nghề và hỏi chuyện như một người khách tìm hiểu văn hóa, không phải người đi tìm thuốc.
Làng thuốc nam người Dao Ba Vì nằm ở đâu
Ba thôn Yên Sơn, Hợp Nhất và Hợp Sơn thuộc xã Ba Vì, trên sườn phía tây của núi Ba Vì, phần lớn cư dân là người Dao Quần Chẹt. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa giới các xã quanh núi đã thay đổi, nên khi tìm đường, gõ tên thôn là chắc nhất.
Theo báo chí, trước kia người Dao ở đây sống trên các sườn cao của núi, sau mới chuyển xuống vùng thấp hơn khi núi được quy hoạch làm rừng bảo vệ. Ít ruộng, nhiều hộ lấy nghề thuốc nam làm sinh kế chính. Nghề này đã được thành phố công nhận là làng nghề, ngày nay có hộ làm tại nhà, có hợp tác xã làm quy mô lớn hơn. Ở thôn Hợp Sơn còn có Bản Miền, một điểm du lịch cộng đồng của người Dao Quần Chẹt đã được công bố.
Thôn Yên Sơn, thôn Hợp Nhất: xem nghề thế nào
Đi trong thôn, bạn có thể gặp những hộ đang phơi lá, rễ, vỏ cây trước sân. Muốn xem kỹ hơn, hãy hỏi một hộ hoặc một hợp tác xã xem họ có tiếp khách không, rồi xin phép xem công đoạn phơi, thái, đóng gói.
Những câu hỏi nên hỏi là chuyện nghề và chuyện làng:
- Nghề trong nhà truyền từ ai, ai đang làm chính.
- Dược liệu lấy từ đâu, mùa nào bận nhất.
- Cách phơi, cách cất giữ cho khỏi mốc khi trời nồm.
- Thôn đã thay đổi thế nào từ khi có hợp tác xã.
Đừng hỏi theo kiểu đòi bài thuốc cho một căn bệnh cụ thể. Người làm nghề có thể kể chuyện, nhưng một cuộc trò chuyện bên sân phơi không phải buổi khám bệnh.
Thuốc nam không thay cho lời khuyên của bác sĩ
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Bạn lên Ba Vì để tìm hiểu một nghề và một nền văn hóa, không phải để chữa bệnh. Vì vậy:
- Không coi lời kể là chỉ định. Mỗi người một thể trạng, điều đúng với người này chưa chắc hợp với người khác.
- Không dùng thay thuốc bác sĩ đã kê, không tự ngừng thuốc đang uống vì nghe nói có loại lá thay được.
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào, nhất là với người đang điều trị bệnh, phụ nữ có thai, trẻ nhỏ và người cao tuổi.
- Mua làm quà thì chọn sản phẩm có nhãn ghi rõ tên, nơi làm ra, và vẫn khuyên người nhận hỏi bác sĩ trước khi dùng.
- Không tự hái, nhổ cây trên núi. Nhiều khu quanh đây là rừng được bảo vệ, và cây thuốc là nguồn sống của người trong thôn.
Tôn trọng đồng bào Dao khi ghé thăm
Thôn Dao là nơi người ta sống và làm việc, không phải sân khấu. Vài nguyên tắc nên giữ:
- Chào hỏi trước, vào sân sau. Cổng mở không có nghĩa là mời khách tự vào.
- Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là người cao tuổi, trẻ em và phụ nữ mặc trang phục truyền thống. Họ lắc đầu thì cất máy, cảm ơn rồi đi tiếp.
- Không vào gian thờ, không chụp bàn thờ khi chủ nhà chưa mời.
- Ăn mặc gọn gàng, nói nhỏ, không bật loa, không gọi nhau ầm ĩ trong thôn.
- Mua thì hỏi giá rõ, không mặc cả gắt, không chụp xong rồi bỏ đi.
Cách xin phép và cảm ơn người làm nghề có thêm trong bài chụp ảnh thợ làng nghề và người dân ngoại thành.
Đường xe máy lên sườn tây Ba Vì
Từ Long Biên, qua cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên vào nội thành, đi về phía Cầu Giấy, theo Xuân Thủy, Hồ Tùng Mậu ra Nhổn rồi đi quốc lộ 32 qua Phùng tới Sơn Tây. Đổ đầy xăng ở Sơn Tây, nghỉ cho người và xe một lúc.
Từ Sơn Tây, đi tiếp về vùng chân núi rồi theo chỉ dẫn bản đồ sang sườn tây, nơi có các thôn người Dao. Đặt điểm đến là “thôn Yên Sơn, Ba Vì” trên bản đồ ở chế độ xe máy và xem lại toàn tuyến trước khi đi. Nếu ứng dụng gợi ý cao tốc hay làn chính Đại lộ Thăng Long thì bỏ qua, vì xe máy không được vào các làn này.
Các thôn nằm trên sườn núi, nên đoạn cuối có những chỗ dốc, đường trong thôn có thể hẹp. Kinh nghiệm chạy đoạn này:
- Về số thấp từ chân dốc, xe ga thì giữ ga đều, đừng để xe hụt hơi giữa dốc.
- Xuống dốc rà phanh cả hai bánh theo từng nhịp ngắn, không bóp chết một phanh.
- Không vượt ở cua khuất, bấm còi nhẹ trước cua, nhường xe chở hàng đang xuống.
- Sau mưa lớn hoặc khi sương dày, mặt đường trơn và tầm nhìn kém; hoãn chuyến là lựa chọn khôn ngoan.
Cách chạy trên đường đèo trong sương và giờ xuống núi được nói kỹ ở bài đền Thượng trên núi Ba Vì bằng xe máy.
Chỗ dừng xe trong thôn
Đừng dựng xe giữa đoạn dốc hay ngay sau khúc cua, xe khác lên xuống rất khó tránh. Hãy tìm chỗ phẳng và rộng ven đường, hoặc hỏi hộ, hợp tác xã nơi bạn định ghé xem có cho dựng xe trong sân không. Có điểm trông giữ thì gửi và hỏi rõ trước. Buộc phải dừng ở chỗ hơi dốc thì xe số để ở số một sau khi tắt máy. Khóa cổ, rút chìa, đồ có giá trị mang theo người.
Lịch đi trong ngày và giờ quay về
Chuyến này dài, nên chia giờ cho rộng:
- Nhận xe từ chiều hôm trước. Tiệm ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên mở từ 09:00 đến 21:00 và không giao xe ngoài giờ, thời gian và chi phí giao nhận xác nhận trước.
- Báo tiệm trước khi đi xa, kiểm tra xăng, lốp, phanh, đèn khi nhận xe.
- Tới thôn trước trưa, dành vài giờ đi bộ, xem nghề, nói chuyện.
- Rời núi từ giữa chiều, xuống tới đồng bằng khi trời còn sáng; mùa đông trời tối sớm, càng nên về sớm.
Một ngày như vậy là đủ, đừng cố ghép thêm đền Thượng. Muốn so sánh với một làng thuốc gần phố hơn, đọc bài nghề thuốc Bắc ở Ninh Hiệp. Các điểm khác quanh thủ đô nằm trong mục ngoại thành Hà Nội, mọi gợi ý dạo chơi có ở chuyên mục du lịch.