Làng tiện Nhị Khê nằm ở Thường Tín, cách trung tâm Hà Nội chừng hai mươi cây số về phía nam, là nơi thợ vẫn đứng bên máy tiện quay những khúc gỗ thành ống hương, lọ hoa, đế bát hương, hạt gỗ. Người mê đồ thủ công hay muốn chụp ảnh làng nghề thường băn khoăn ba chuyện: chạy đường nào cho đúng luật, vào xưởng xem sao cho khỏi vướng việc thợ, và mua món gì để chở về bằng một chiếc xe máy. Bài này đi lần lượt từng chuyện, theo đúng thứ tự một buổi sáng xuống làng.
Làng tiện Nhị Khê có gì để xem
Nghề tiện ở Nhị Khê đã có từ nhiều đời. Đồ tiện xưa chủ yếu là đồ thờ cúng và đồ gia dụng: ống hương, lọ hoa, giá nến, đế bát hương, rồi tới hạt gỗ xâu tràng, con lăn, tay nắm. Ngày nay nhiều hộ đã có máy móc, làm thêm cả bàn ghế, mành gỗ, nhưng tiếng máy tiện rè rè trong các gian nhà nhỏ vẫn là âm thanh đặc trưng của làng. Sản phẩm tiện từ gỗ và sừng của làng cũng đã được Hà Nội cho phép đăng ký nhãn hiệu tập thể mang tên Nhị Khê.
Điều đáng xem nhất là khoảnh khắc lưỡi dao chạm vào khúc gỗ đang quay: phoi gỗ bắn thành dải mỏng, hình dáng chiếc lọ hiện dần sau vài nhát tay. Mỗi hộ thường theo một loại hàng riêng, nhà chuyên hạt, nhà chuyên lọ. Làng cũng là đất gắn với dòng họ Nguyễn Trãi, có đền thờ ông, nên nhiều người ghép thêm một lượt thắp hương vào buổi đi.
Đường xe máy xuống Thường Tín: theo quốc lộ 1A cũ, tránh cao tốc
Đây là phần cần nói rõ nhất. Từ phía nam nội thành có hai trục song song cùng chạy về Thường Tín, nhưng chỉ một trục cho xe máy:
- Cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ cấm xe máy. Lối lên cao tốc ở khu Pháp Vân rất dễ cuốn theo dòng ô tô. Đọc kỹ biển trước nút giao và giữ làn phải. Nếu chưa rõ quy định, xem bài xe máy có được vào cao tốc không.
- Quốc lộ 1A cũ là đường của bạn. Từ đường Giải Phóng đi thẳng xuống Văn Điển, qua đường Ngọc Hồi, chạy tiếp về phía thị trấn Thường Tín. Đường đông xe tải và xe khách, có nhiều đoạn qua khu dân cư, chợ ven đường.
Nếu xuất phát từ Long Biên, qua cầu Vĩnh Tuy hoặc cầu Chương Dương rồi nhập vào trục Giải Phóng. Đường trên cao Vành đai 3 cũng cấm xe máy, nên khi tới khu Pháp Vân hãy đi dưới mặt đất. Tới gần thị trấn, mở Google Maps tìm “Nhị Khê” để xem lối rẽ vào làng; đường làng hẹp hơn hẳn quốc lộ.
Nên đi sớm để tránh nắng và gặp lúc thợ đang làm. Chiều về, đoạn Ngọc Hồi và Giải Phóng thường ùn từ cuối giờ chiều, tính xuất phát sớm hơn một chút.
Để xe và đi bộ trong ngõ làng
Ngõ ở Nhị Khê nhiều đoạn hẹp, gỗ xếp ra tận hiên; chạy xe sâu vào vừa khó quay đầu vừa dễ chắn lối xe chở gỗ. Cách dễ chịu nhất là để xe ở chỗ rộng đầu làng, gần đình, đền hoặc chợ, hỏi người dân xem chỗ nào được dựng xe, rồi đi bộ vào các ngõ. Cách cân nhắc giữa gửi đầu làng và chạy vào ngõ được nói kỹ trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ.
Nếu một xưởng mời bạn dắt xe vào sân, hãy dựng xe sát tường, khóa cổ và rút chìa. Mặt đường quanh xưởng hay có phoi gỗ và mùn cưa, bánh xe dễ trượt khi rẽ gấp, nên chạy chậm và tránh phanh trước mạnh trên lớp mùn.
Xem thợ tiện: hỏi phép trước, đứng xa máy
Phần lớn xưởng ở đây là nhà ở kiêm nơi làm, không phải điểm tham quan. Vài nguyên tắc để buổi xem nghề thoải mái cho cả hai bên:
- Chào và hỏi trước khi bước vào. Thợ đang bận giao hàng thì cảm ơn rồi đi tiếp.
- Hỏi phép trước khi quay phim, chụp ảnh. Có người không muốn mặt mình lên mạng. Với khách chụp ảnh, xem thêm bài chụp ảnh thợ làng nghề và người dân ngoại thành.
- Đứng xa máy tiện. Phoi gỗ bắn ra khá mạnh, trục máy quay nhanh. Đứng lùi về phía sau hoặc chếch sang bên, không đứng thẳng hướng lưỡi dao, không với tay qua máy.
- Không chạm vào phôi đang quay, không bật đèn chớp. Khúc gỗ đang quay có thể kéo vạt áo, dây máy ảnh; ánh chớp bất ngờ làm người cầm dao giật mình. Thu gọn dây đeo, buộc tóc dài trước khi đứng gần.
Muốn hiểu nghề, đợi lúc thợ dừng tay rồi hỏi một câu đơn giản như “gỗ này để bao lâu mới tiện được”.
Chọn đồ gỗ tiện nhỏ mang về
Đồ gỗ tiện Nhị Khê hợp với người đi xe máy vì phần lớn món nhỏ, nhẹ, không vỡ như gốm. Vài món dễ mang:
- Hạt gỗ, vòng, tràng hạt: nhỏ gọn, bỏ túi áo cũng được.
- Ống hương, ống đũa, lọ nhỏ: hợp làm quà, chèn vào cốp không tốn chỗ.
- Con lăn, tay nắm, núm tủ: cho người thích tự sửa đồ trong nhà.
- Đế bát hương, giá nến cỡ vừa: cần bọc vì bề mặt đã đánh bóng dễ xước.
Khi chọn, sờ mặt gỗ xem có mịn đều không, nhìn kỹ các vòng tiện có đồng tâm, đặt món lên mặt phẳng xem có cập kênh. Hỏi rõ loại gỗ và đã sơn phủ hay để mộc, vì đồ để mộc cần tránh ẩm. Giá do từng hộ tự định, hỏi giá trước rồi mới nhờ gói. Món lớn như bàn ghế thì đừng cố chở: hỏi xưởng về cách gửi hàng, cước vận chuyển do hai bên tự thỏa thuận.
Gói và chở đồ gỗ tiện về bằng xe máy
Đồ tiện nhỏ không nặng, nhưng mặt bóng và cạnh mỏng dễ va. Xin xưởng giấy báo hoặc túi bóng khí bọc từng món, rồi xếp vào cốp xe ga, chèn áo mưa gấp xung quanh để không xóc lạch cạch. Xe số không có cốp thì cho vào ba lô đeo trước ngực, hoặc dùng túi buộc chắc lên giá sau bằng dây chun hai móc.
Không treo túi đồ gỗ ở móc dưới yên xe ga khi chạy quốc lộ, vì túi đung đưa sẽ đập vào đầu gối và dễ tuột khi xe tải vượt sát. Chạy về theo đúng quốc lộ 1A cũ, giữ làn phải, chú ý xe tải tạt đầu ở các ngã ba gần chợ. Thường Tín còn có làng sơn mài Hạ Thái, xem bài làng sơn mài Hạ Thái nếu muốn ghép thêm một điểm cùng huyện.
Trước khi đi
Kiểm tra lốp, phanh, đổ đầy xăng trước khi rời nội thành; mang áo mưa mỏng và khẩu trang chống bụi. Thuê xe ở Long Biên thì hỏi tiệm giờ nhận trả trong khung 09:00–21:00 để tính giờ quay về.
Một buổi sáng ở Nhị Khê đủ để xem trọn vòng quay của khúc gỗ thành món đồ, mang về vài món nhỏ mà không phải lo xe chở. Các làng nghề và điểm đến khác quanh thủ đô nằm trong mục ngoại thành Hà Nội, còn toàn bộ gợi ý dạo chơi có ở chuyên mục du lịch.