Nhiều người chạy xe qua phố Khâm Thiên mỗi ngày mà không để ý một khoảng sân nhỏ có bức tượng người mẹ ôm con giữa dãy nhà san sát. Đó là đài tưởng niệm Khâm Thiên, nơi tưởng nhớ những người dân thiệt mạng trong trận ném bom B-52 cuối năm 1972. Bài này dành cho người muốn ghé lại một cách đúng mực: hiểu nơi mình đến, chọn đường xe máy từ Lê Duẩn hay Tôn Đức Thắng, và dừng xe trên con phố đông của quận Đống Đa, Hà Nội mà không làm phiền ai.
Đài tưởng niệm Khâm Thiên ghi dấu điều gì
Trong mười hai ngày đêm cuối tháng 12 năm 1972, Hà Nội hứng chịu những đợt ném bom bằng máy bay B-52. Đêm 26 tháng 12, phố Khâm Thiên, một khu dân cư đông đúc, nhà cửa liền kề, bị bom rải thảm dọc phố. Theo các tài liệu thường được nhắc tới, 287 người dân đã thiệt mạng, trong đó có nhiều phụ nữ, người già và trẻ nhỏ; hàng loạt ngôi nhà bị phá sập.
Sau chiến tranh, đài tưởng niệm được dựng ngay trên nền mấy ngôi nhà bị bom xóa sổ, các nguồn báo chí ghi là khu đất số 47, 49 và 51. Giữa đài là bức tượng người mẹ ôm đứa con đã mất, hình ảnh mà nhiều người Hà Nội gọi ngắn gọn là tượng đài Khâm Thiên. Nơi này đã được công nhận là di tích lịch sử. Hằng năm vào ngày 26 tháng 12, người dân trong phố và chính quyền địa phương tổ chức dâng hương tưởng niệm.
Nên nhớ: đây không phải một bảo tàng có phòng trưng bày, quầy vé hay giờ mở cửa cố định. Đây là một nơi tưởng niệm giữa phố, gắn với nỗi đau của chính những gia đình còn sống quanh đó.
Đường xe máy tới đài tưởng niệm Khâm Thiên
Phố Khâm Thiên chạy giữa hai đầu: một đầu nối với Lê Duẩn, gần ga Hà Nội; đầu kia ra nút Ô Chợ Dừa, chỗ giao Tôn Đức Thắng và Xã Đàn. Đài nằm ở đoạn gần đầu Lê Duẩn hơn, nên chọn hướng vào phụ thuộc chỗ bạn xuất phát.
Từ Hồ Gươm hoặc phía Hai Bà Trưng: vào từ Lê Duẩn
Từ Hoàn Kiếm, đi hết phố Trần Hưng Đạo ra Lê Duẩn rồi chạy về phía ga Hà Nội. Qua khu ga một đoạn là tới đầu phố Khâm Thiên. Lưu ý chỗ này có đường sắt cắt ngang: thấy đèn đỏ nhấp nháy hoặc barie hạ thì dừng hẳn, đợi tàu qua rồi mới đi tiếp. Bánh xe máy qua ray nên đi thẳng góc, giữ ga đều, cách xử lý chi tiết có trong bài xe số qua đường sắt cắt ngang trong nội đô.
Từ Văn Miếu, Cầu Giấy hoặc Láng: vào từ Tôn Đức Thắng
Người đi từ phía Văn Miếu hoặc từ các quận phía tây có thể theo Tôn Đức Thắng về Ô Chợ Dừa, rẽ vào Khâm Thiên rồi chạy chậm về phía Lê Duẩn. Đi hướng này bạn sẽ đi gần hết chiều dài phố trước khi tới đài, nên chú ý quan sát bên phải và bên trái.
Từ cửa hàng bên Long Biên
Khách lấy xe ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề thường qua cầu Chương Dương vào Trần Hưng Đạo, rồi ra Lê Duẩn như hướng thứ nhất. Đi ngoài giờ cao điểm, quãng đường này không vất vả.
Mẹo tìm đúng chỗ
Gõ “đài tưởng niệm Khâm Thiên” trên Google Maps thay vì chỉ gõ số nhà. Phố có nhiều ngõ nhỏ hai bên, ứng dụng đôi khi chỉ vào lối sai. Đi chậm, nhìn bên đường tìm khoảng sân có tượng và tấm bia, thấy rồi mới tính chỗ dừng.
Dừng xe trên phố Khâm Thiên mà không gây cản trở
Khâm Thiên là phố buôn bán đông, lòng đường không rộng, hai bên vỉa hè hẹp và thường đã có hàng quán. Giờ tan tầm buổi chiều, xe nối nhau gần như kín phố. Vì vậy cách dừng xe ở đây quan trọng không kém việc tìm đường.
Nên làm
- Gửi xe ở điểm trông xe có người trông và có vé gần đó, rồi đi bộ lại đài. Hỏi người bán hàng quanh khu để biết chỗ nhận trông xe; phí gửi trả theo mức họ báo.
- Nếu chỉ dừng rất ngắn, tấp sát lề phải ở chỗ không có biển cấm dừng đỗ, tắt máy và để người ngồi sau xuống trước.
- Đi chung nhiều xe thì chia ra gửi, đừng xếp một hàng dài bên đường.
Không nên làm
- Không dựng xe chắn lối vào đài, chắn bậc lên sân hay đặt xe sát chân bia.
- Không đỗ chiếm vỉa hè hay trước cửa nhà dân, cửa hàng.
- Không dừng đột ngột giữa dòng xe để nhìn hay chụp ảnh từ trên yên.
- Không để xe nổ máy chờ, không rồ ga khi rời đi.
Một tình huống hay gặp
Hai bạn học sinh ở Thanh Xuân chạy xe tới làm bài tìm hiểu lịch sử, định dựng xe ngay trước sân đài cho tiện. Một bác trong phố nhắc nhẹ rằng chỗ đó người dân hay vào thắp hương. Hai bạn đẩy xe ra điểm trông xe gần đó, đi bộ quay lại, vừa đỡ ngại vừa có thời gian đọc kỹ tấm bia.
Ghé đài tưởng niệm với thái độ trang nghiêm
Đây là nơi nhiều gia đình trong phố vẫn coi như chỗ thờ người thân. Vài điều giản dị giúp bạn ghé lại cho phải phép:
- Ăn mặc gọn gàng, tháo mũ bảo hiểm và kính râm khi bước vào sân.
- Nói nhỏ, không đùa giỡn, không mở nhạc.
- Chụp ảnh từ xa, không tạo dáng vui nhộn trước tượng và bia. Không trèo lên bệ hay chạm vào tượng.
- Muốn thắp hương thì quan sát xem có người trông coi không, hỏi trước khi làm. Không tự ý đặt đồ lên bàn thờ.
- Đọc tấm bia trước khi đi, đó là cách nhanh nhất để hiểu nơi mình đứng.
Mười lăm đến hai mươi phút là đủ cho một lần ghé. Buổi sáng phố thoáng hơn, ánh sáng dịu; chiều muộn đông xe, khó dừng.
Ngày 26 tháng 12 là ngày tưởng niệm, khu đài đông người dự lễ. Nếu không có việc tham dự, nên chọn ngày khác để không chen vào không gian riêng của người dân. Còn nếu muốn đến dâng hương hôm đó, gửi xe xa hơn một chút và đi bộ vào.
Ghép với các điểm khác về mùa đông năm 1972
Đài tưởng niệm Khâm Thiên kể về phía người dân chịu bom. Muốn có bức tranh đầy đủ hơn, hãy ghé thêm Bảo tàng Chiến thắng B-52 trên phố Đội Cấn, chạy xe qua Ba Đình không xa; cách dừng xe ở đó có trong bài Bảo tàng Chiến thắng B-52 ở phố Đội Cấn. Từ bảo tàng, chỉ vài phút là tới hồ Hữu Tiệp và xác máy bay B-52 trong ngõ Ngọc Hà.
Thứ tự tôi hay gợi ý: Khâm Thiên buổi sáng, Bảo tàng Chiến thắng B-52 sau đó, rồi hồ Hữu Tiệp trước giờ trưa. Đi như vậy bạn đi từ nơi tưởng nhớ người đã khuất tới nơi kể lại trận chiến trên bầu trời.
Cửa hàng mở từ 09:00 đến 21:00, ai muốn tới Khâm Thiên sớm nên lấy xe từ chiều hôm trước. Các điểm bảo tàng và di tích khác có ở mục bảo tàng Hà Nội, còn những hành trình khác trong thành phố nằm ở trang du lịch Hà Nội bằng xe máy.