Muốn xem một làng gốm cổ yên tĩnh hơn Bát Tràng, chuyến làng gốm Thổ Hà xe máy từ Hà Nội là lựa chọn vừa sức trong một ngày. Thổ Hà nằm trên mô đất ba mặt giáp sông Cầu, thuộc khu Vân Hà, Việt Yên của tỉnh Bắc Giang cũ (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh sau sáp nhập), cách trung tâm Hà Nội chừng năm mươi cây số. Cái khó không nằm ở quãng đường mà ở đoạn cuối: phải qua sông.
Đi làng gốm Thổ Hà xe máy: chặng Hà Nội – Bắc Ninh
Từ cửa hàng ở Nguyễn Văn Cừ, Long Biên, theo Ngô Gia Tự lên Đức Giang, Yên Viên rồi nhập quốc lộ 1 cũ qua Từ Sơn. Xe máy đi đường này, không chạy lên tuyến cao tốc Hà Nội – Bắc Giang; ở các nút giao lớn, để ý biển cấm xe máy và đi theo đường gom. Tới thành phố Bắc Ninh cũ thì có hai cách sang sông.
Chặng này mất khoảng một tiếng. Sau tám giờ sáng ngày thường, đoạn Yên Viên – Từ Sơn dày xe tải và xe đưa đón công nhân, nên tôi hay khuyên khách rời Long Biên trước bảy rưỡi. Chiều Chủ nhật hướng về Hà Nội lại đông; cách canh giờ về có trong bài chiều Chủ nhật về Hà Nội bằng xe máy.
Qua sông Cầu vào làng cổ Thổ Hà: đò ngang hay đường vòng
Lối đò từ phía Bắc Ninh
Cách quen thuộc của dân làng là đi đò ngang từ bờ phía Bắc Ninh, khu vực giáp Yên Phong, sang thẳng bến dưới chân làng. Từ giữa sông nhìn lên, mái đình và cổng làng hiện dần sau hàng tre. Đò thường chạy ban ngày; có chuyến chở cả xe máy, có lúc chỉ chở người, tùy bến và mực nước, nên hỏi người lái đò trước khi dắt xe xuống.
Nếu đò nhận xe, tắt máy, dắt xe vào chỗ được chỉ, giữ phanh và đứng cạnh xe suốt chặng. Mùa mưa lũ nước sông lên nhanh, đò có thể tạm ngừng; khi đó chọn đường vòng, đừng cố.
Đường vòng qua cầu Đáp Cầu
Lối toàn đường bộ là theo quốc lộ 1 cũ qua cầu Đáp Cầu sang bờ bắc sông Cầu, rồi men đường liên xã về phía Vân Hà. Đoạn sau cầu nhiều ngã rẽ, đường làng hẹp, nên bật bản đồ chế độ xe máy và đặt điểm đến là đình Thổ Hà. Đường vòng dài hơn lối đò khá nhiều, bù lại bạn chủ động giờ giấc.
Dự án cầu Vân Hà nối làng sang phía Bắc Ninh cũ đang được triển khai; trước chuyến đi, hỏi người địa phương xem cầu đã thông xe chưa, vì khi đó đường vào sẽ ngắn hơn nhiều.
Trong làng cổ Thổ Hà nên xem gì
Thổ Hà nhỏ, đi bộ một vòng mất vài tiếng. Gửi xe ở chỗ có người trông gần khu đình hoặc nhờ nhà dân trông giúp, nhận vé hoặc hỏi rõ giá trước, rồi đi bộ. Ngõ trong làng hẹp, chạy xe vào vừa ồn vừa dễ quệt tường.
-
Cổng làng: hình ảnh nhận diện của Thổ Hà, đứng từ phía bến nhìn vào là thấy. Sáng nắng xiên, đứng lệch một bên để lấy cả mái cổng lẫn con ngõ phía sau.
-
Đình Thổ Hà: dựng từ thời Lê, nổi tiếng với chạm khắc gỗ trên vì kèo và đầu đao cong vút. Quần thể đình, chùa, văn chỉ Thổ Hà đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt; vào đình nên ăn mặc kín đáo, không chạm vào hiện vật.
-
Tường gốm: nhiều bức tường xây xen mảnh chum, vại, tiểu sành vỡ, dấu vết rõ nhất của thời làng đỏ lửa.
-
Nhà cổ: vài nếp nhà gỗ mái ngói cũ vẫn có người ở; muốn vào xem phải xin phép chủ nhà.
-
Giàn phơi bánh đa nem: ngày nắng, phên bánh tròn mỏng xếp kín ngõ và bãi ven sông, nghề nuôi sống làng hiện nay.
Người chụp ảnh kiến trúc nên canh sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng nghiêng làm nổi màu nâu đỏ của gạch và mảnh sành. Muốn chụp người làm bánh thì hỏi trước một câu và đừng đứng chắn lối khiêng phên.
Thổ Hà khác Bát Tràng thế nào
Hai làng cùng là làng gốm lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ, nhưng khác nhau gần như mọi mặt.
-
Chất gốm: Thổ Hà làm gốm sành từ đất sét địa phương, nung lửa cao nên có màu nâu đỏ, bề mặt tự lên nước bóng; sản phẩm chủ yếu là chum, vại, tiểu, đồ đựng kín nước. Bát Tràng dùng đất trắng, tráng men, nổi với men lam, men rạn và đồ gia dụng đa dạng.
-
Hiện trạng nghề: Bát Tràng vẫn là phố nghề sôi động. Ở Thổ Hà, nghề gốm đã lụi dần từ nhiều thập kỷ trước, gần đây mới có vài nỗ lực khôi phục; làng sống chủ yếu bằng bánh đa nem.
-
Trải nghiệm: đến Bát Tràng để mua đồ, ngồi bàn xoay nặn thử. Đến Thổ Hà để đi bộ trong ngõ, xem đình và ngắm sông; đừng kỳ vọng một chợ gốm bày đầy hàng.
-
Quãng đường: Bát Tràng ở Gia Lâm, từ Long Biên chạy ven đê là tới, nửa buổi là đủ. Thổ Hà cần cả ngày và có đoạn qua sông.
Muốn so thêm một dòng gốm khác thì xem bài làng gốm Chu Đậu bằng xe máy; muốn ôn lại đường ven đê ra Bát Tràng thì có bài con đường gốm sứ ven đê sông Hồng.
Lịch một ngày đi làng Thổ Hà Bắc Giang
- 7:00–7:30: rời Long Biên, đổ đầy xăng trước khi lên quốc lộ.
- 8:30–9:00: tới bờ sông, sang làng bằng đò hoặc vòng qua cầu Đáp Cầu.
- 9:00–11:30: cổng làng, đình, chùa, văn chỉ, rồi các ngõ có tường gốm.
- 11:30–13:00: ăn trưa, nghỉ tránh nắng; hỏi người làng chỗ ăn quen.
- 13:00–14:30: chụp giàn phơi bánh, mua ít bánh đa nem mang về.
- 14:30: rời làng để về Hà Nội trước giờ tan tầm.
Bánh đa nem nhẹ nhưng giòn, dễ vỡ khi bị đè. Bọc trong túi kín, kẹp giữa hai tấm bìa cứng rồi để trong ba lô, đừng nhét dưới cốp cùng đồ nặng. Mẹo gói các món khác có trong bài chở đặc sản về Hà Nội bằng xe máy.
Chọn xe và chuẩn bị cho người thuê xe máy
Đường chủ yếu là quốc lộ phẳng và đường làng, xe số hay xe ga đều đi được. Nếu định đi đò, xe nhẹ dễ dắt lên xuống hơn; tại cửa hàng, Honda Wave giá thuê 150.000 đ/ngày, Honda Vision 200.000 đ/ngày, các loại khác xem ở trang bảng giá. Đặt cọc và giấy tờ khi nhận xe thì xác nhận trực tiếp với cửa hàng; có kèm mũ bảo hiểm hay không, hỏi luôn lúc đặt xe.
Mang áo mưa mỏng, nước uống, sạc dự phòng và ít tiền lẻ cho vé đò, vé gửi xe. Nếu xe thuê gặp sự cố, dừng vào chỗ an toàn rồi gọi 0942 467 674 trong giờ mở cửa 09:00–21:00 để được hướng dẫn.
Thổ Hà hợp với một ngày đi chậm, ngắm nhiều. Muốn tìm thêm hành trình tương tự, xem chuyên mục cung đường cuối tuần hoặc trang tổng cung đường.