Ai mê dân ca thì sớm muộn cũng muốn một lần về làng Diềm, nơi người Bắc Ninh coi là làng quan họ gốc. Từ Hà Nội về làng quan họ Diềm xe máy chạy chừng hơn một tiếng, đường bằng, đi về trong ngày rất gọn. Có điều đến nhầm ngày thì làng yên ắng, chẳng nghe được câu hát nào. Bài này nói rõ đường đi, cách xem đền Vua Bà, giếng Ngọc và lúc nào có cơ hội nghe quan họ.
Làng Diềm ở đâu và vì sao được gọi là làng quan họ gốc
Làng Diềm là tên nôm của làng Viêm Xá, nằm phía bắc trung tâm Bắc Ninh cũ, gần đê sông Cầu. Trước đây làng thuộc phường Hòa Long; sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, khu phố Viêm Xá được ghi là thuộc phường Kinh Bắc. Vì vậy khi tìm trên bản đồ, cứ gõ “đền Vua Bà” hoặc “làng Diềm” cho chắc, đừng chỉ dựa vào tên phường.
Trong 49 làng quan họ gốc, làng Viêm Xá quan họ được nhắc đến nhiều nhất vì là nơi duy nhất có đền thờ Vua Bà, người được dân gian tôn là thủy tổ quan họ. Tương truyền bà là con gái vua Hùng, đã sáng tạo và truyền dạy những làn điệu đầu tiên cho dân làng. Lễ hội làng Diềm được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016, còn dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ năm 2009.
Từ Hà Nội về làng quan họ Diềm xe máy chạy đường nào
Quãng đường từ trung tâm Hà Nội khoảng 40 km. Với xe máy, tuyến dễ nhất để đi làng Diềm Bắc Ninh là bám quốc lộ 1 cũ:
- Qua sông Hồng sang Long Biên, theo đường Ngô Gia Tự lên Đức Giang, Yên Viên.
- Từ Yên Viên đi tiếp quốc lộ 1 cũ qua Từ Sơn rồi vào Bắc Ninh.
- Vào Bắc Ninh thì đi lên phía bắc, hướng đê sông Cầu. Tới gần làng, hỏi người dân đường vào đền Vua Bà là được chỉ ngay.
Đừng để ứng dụng bản đồ dẫn lên cao tốc Hà Nội – Bắc Giang, vì xe máy không được vào làn cao tốc. Đường đê thường hẹp, có lúc gặp xe tải, nên chạy chậm và nhường xe lớn ở chỗ hẹp. Mùa xuân hay mưa phùn, mặt đê và ngõ lát gạch rất trơn, phanh nhẹ đều hai tay, đừng bóp phanh trước gấp.
Ví dụ thực tế: hai bạn sinh viên ở Cầu Giấy đi chung một xe tay ga, rời nhà lúc bảy giờ rưỡi sáng Chủ nhật, qua cầu Chương Dương rồi bám quốc lộ 1 cũ. Tính cả lúc dừng ăn sáng ở Từ Sơn, khoảng chín giờ hai bạn đã đứng trước cổng đền Vua Bà, còn nguyên buổi sáng để dạo làng.
Đền Vua Bà và giếng Ngọc: xem gì trong làng
Đền Vua Bà là điểm đến chính. Ngày thường không gian đền yên tĩnh, khách vào thắp hương, xem kiến trúc và đọc bảng giới thiệu về tích Vua Bà. Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, hỏi người trông đền trước khi chụp ảnh trong gian thờ.
Giếng Ngọc gắn với đền Cùng, một điểm thờ khác trong làng. Trong lễ hội, đám rước ngai thờ và bài vị Vua Bà đi quanh làng, dừng ở đền Cùng – giếng Ngọc để các cụ cao niên lấy nước giếng rước về đền làm lễ tắm Vua Bà. Ngày thường giếng là chỗ lặng, đứng ngắm mặt nước và nghe người làng kể chuyện là đủ; đừng ném đồ hay thò tay xuống giếng.
Giữa hai điểm và các ngõ trong làng, nên gửi xe rồi đi bộ. Ngõ làng nhỏ, nhà sát nhau, chạy xe len vào vừa ồn vừa khó quay đầu. Đi bộ còn có dịp nhìn cổng làng, mái đình và những ngôi nhà cũ, phần làm nên không khí của một làng quan họ.
Khi nào nghe được quan họ ở Viêm Xá
Mùa hội mồng 6 tháng Hai âm lịch
Dịp chắc chắn nhất là hội làng Diềm, chính hội vào mồng 6 tháng Hai âm lịch và thường kéo dài khoảng ba ngày. Hội có rước, tung cầu, trò chơi dân gian, và nhất là hát quan họ ở nhiều chỗ: hát thờ ở đền Vua Bà và đền Cùng, hát đối đáp trên sân khấu, hát canh ở nhà chứa, hát trên thuyền, hát tại nhà các nghệ nhân. Chương trình mỗi năm một khác, nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Ngày hội đông, đường vào làng có thể bị phân luồng. Đến sớm, gửi xe ở bãi có người trông phía ngoài rồi đi bộ vào.
Ngày thường trong năm
Ngoài mùa hội, làng Diềm không có lịch hát cố định cho khách vãng lai. Muốn nghe, có mấy cách:
- Hỏi trước câu lạc bộ quan họ hoặc nghệ nhân trong làng xem có buổi sinh hoạt nào không. Hẹn được thì hỏi luôn có cần đóng góp gì, đừng tự mặc định.
- Ghép chuyến vào tháng Giêng, khi nhiều làng quanh Bắc Ninh mở hội, như hội Lim ở Tiên Du vào khoảng 13 tháng Giêng âm lịch.
- Nếu chỉ đi ngày thường, xem đền, giếng, làng cũng đã đáng chuyến. Coi việc nghe hát là phần thưởng thêm, đừng hứa với cả nhóm là chắc chắn có.
Quan họ cổ thường hát mộc, không nhạc đệm, liền anh liền chị hát đối nhau. Khi được ngồi nghe trong nhà dân hay ở đền, giữ im lặng lúc đang hát, tắt chuông điện thoại và xin phép trước khi quay video.
Gửi xe và chia thời gian cho một buổi
Ngày thường, nếu quanh đền không có người trông xe thì hỏi gửi nhờ nhà dân gần đó, khóa cổ và không để đồ trên xe. Ngày hội thì gửi ở bãi có vé, hỏi giá trước, chụp ảnh vé và biển số. Không đỗ chắn cổng nhà, lối vào đền hay mặt đường đê.
Gợi ý một buổi sáng:
- Bảy giờ rưỡi rời Hà Nội, ăn sáng dọc đường.
- Khoảng chín giờ tới làng, gửi xe, xem đền Vua Bà.
- Đi bộ sang đền Cùng – giếng Ngọc, dạo ngõ làng tới khoảng mười một giờ.
- Ăn trưa ở trung tâm Bắc Ninh, về Hà Nội đầu giờ chiều để tránh giờ tan tầm ở cửa ngõ Long Biên.
Còn sức thì buổi chiều ghép thêm chùa Dâu và thành cổ Luy Lâu ở Thuận Thành. Lần đầu tự chạy ra tỉnh, đọc trước cách chọn cung đường dễ thở cho chuyến đầu tiên và cách ước lượng thời gian ra tỉnh có tính cả giờ nghỉ.
Thuê xe cho chuyến làng Diềm
Không có xe riêng thì có thể thuê ở Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú, 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, nằm sẵn trên hướng ra quốc lộ 1 cũ. Honda Vision giá 200.000 đ/ngày, dễ chạy cho người quen tay ga; Honda Wave giá 150.000 đ/ngày, hợp với ai quen xe số. Chuyện đặt cọc, giấy tờ và mũ bảo hiểm, bạn gọi 0942 467 674 để cửa hàng xác nhận trực tiếp. Cửa hàng mở 09:00 đến 21:00, muốn rời Hà Nội lúc bảy giờ rưỡi thì nhận xe từ chiều hôm trước. Giá các dòng xe khác xem ở bảng giá.
Những chuyến nửa ngày, một ngày quanh Hà Nội khác có trong mục cung đường cuối tuần và trang tổng hợp cung đường.