Người mê gốm ở Hà Nội hầu như ai cũng từng ra Bát Tràng vài lần, nên chuyến đi làng gốm Chu Đậu bằng xe máy đang trở thành lựa chọn cho ai muốn một trải nghiệm khác: làng gốm nhỏ ở huyện Nam Sách, nơi xưa nổi tiếng với men ngọc và hoa lam tinh xảo, nay được phục hồi thành cụm xưởng ven ruộng, cách Hà Nội chừng sáu mươi cây số. Chuyến Chu Đậu là chuyến một ngày trọn vẹn: đi sáng, về chiều, vừa xem người nặn gốm vừa rinh được vài món độc đáo. Bài này nói tuyến đi, điểm khác nhau giữa Chu Đậu và Bát Tràng, và cách chở gốm về trên xe máy cho nguyên vẹn.
Làng gốm Chu Đậu bằng xe máy: tuyến một ngày theo quốc lộ 5
Đi Chu Đậu từ Hà Nội thuận nhất theo trục quốc lộ 5: qua sông, qua khu Hưng Yên, chạy thẳng tới khu Phố Nối rồi để ý biển rẽ về Nam Sách; từ trung tâm huyện, đường huyện dẫn về làng gốm, toàn tuyến phẳng, mặt đường tốt, chỉ đông ở khúc qua thị trấn. Một chiều đi như vậy hết khoảng một tiếng rưỡi với tốc độ vừa sức, nghĩa là xuất phát bảy giờ sáng thì tám rưỡi đã tới làng, kịp giờ các xưởng đang chạy việc.
Xuất phát sớm còn giúp tránh hai thứ: dòng xe container trên quốc lộ 5 giờ sáng muộn, và nắng trưa ở làng, nơi khu tham quan làng thoáng, ít bóng mát ngoài nhà xưởng. Chiều về nên rời làng trước ba giờ, vì khung sau đó xe tải cuối ngày dày thêm trên trục 5.
Gốm Chu Đậu Nam Sách khác Bát Tràng ở đâu
Khác nhau đầu tiên là cỡ: Bát Tràng là phố nghề lớn với chợ gốm, kho bán buôn và đoàn khách nối nhau; Chu Đậu nhỏ, các xưởng rải theo đường làng, khách tới là xem từng công đoạn thay vì chỉ chạy qua mua. Khác nhau thứ hai là chất gốm: truyền thống Chu Đậu nổi ở men ngọc, men rạn và nét hoa lam vẽ tay kiểu cung đình, dòng gốm từng được chọn làm quà tiến; Bát Tràng mạnh về men nâu, men trắng ngà và dòng gốm thô dùng dựng nhà. Ai từng nhìn gốm Chu Đậu trong bảo tàng sẽ nhận ra nét thanh mảnh riêng, ít họa tiết thừa.
Trải nghiệm ở mỗi nơi cũng khác: Bát Tràng có phố bán sẵn, chuồng lò bầu và trò nặn thử; Chu Đậu cho xem người tạo phôi trên bàn xoay, nhào đất, vẽ hoa lam bằng cọ nhỏ, và không khí gần như nhà nghề thật hơn là điểm du lịch. Vì vậy với Chu Đậu, nên hẹn trước nếu muốn gặp xưởng đang nung, vì lò chạy theo mẻ, không phải ngày nào cũng trùng khung tham quan.
Chia giờ cho một ngày ở Chu Đậu
Kế hoạch mẫu: bảy giờ xuất phát, tám rưỡi tới làng, một tiếng rưỡi xem các xưởng và ngắm quy trình; mười giờ dạo ruộng và sân trưng bày, chụp ảnh khung men ngọc dưới nắng nghiêng; mười một giờ rưỡi ăn trưa tại khu thị trấn Nam Sách với món đồng bằng; một giờ chiều quay lại xưởng chốt món đã chọn, đóng gói; hai rưỡi lên đường, có dừng ngắn ở Phố Nối uống cà phê; về tới Hà Nội trước năm giờ chiều. Nhịp này để dành phần đệm cho việc chọn gốm lâu hơn dự kiến, điều gần như chắc chắn xảy ra.
Ai muốn thêm một điểm ghé nổi tiếng trong cùng ngày có thể tính thêm thời gian cho một dừng ngắn ven đường 5, nhưng đừng cố nhét hai điểm lớn: cung một ngày nên giữ một tâm điểm, phần còn lại để dành cho việc ngắm và chọn gốm cho thoải mái.
Chở gốm về trên xe máy: phần dễ hỏng nhất chuyến
Gốm mỏng và hoa lam vẽ tay dễ tổn thương hơn gốm Bát Tràng dày, nên bao gốm cẩn thận mới là phần quan trọng nhất của chuyến. Yêu cầu xưởng bọc từng món bằng giấy mềm, xếp vào thùng xốp buộc chặt; nếu mua nhiều, nhờ xưởng làm khung gỗ mỏng cho món cỡ lớn thay vì để lỏng trong thùng. Trên xe, thùng gốm để ở chỗ chân gác và dùng dây chun buộc qua, không treo bên hông, vì rung đường liên tục dễ làm món chạm vào nhau. Chạy về với tốc độ đều, tránh ổ gà, và nếu trời nắng gắt thì che thùng bằng áo, vì thùng xốp để lâu trong hộc nóng cũng ảnh hưởng men.
Với món quà nhỏ như chén tách hay lọ hoa lam, mang ba lô mềm lót giấy và để trước ngực là gọn nhất. Đừng để gốm trong cốp xe khi về muộn trưa, nhiệt độ cao trong thùng kín không tốt cho lớp men rạn.
Cách tận dụng chuyến nhất là canh đúng lúc xưởng có mẻ nung: gốm Chu Đậu nung theo mẻ đặt trước, nên nếu hẹn được khung trùng, bạn sẽ thấy người xếp lò, bịt cửa nung và canh lửa kiểu nghề cũ, cảnh mà ít nơi gần Hà Nội còn giữ. Khi hẹn, nói rõ bạn đi xe máy một ngày, muốn xem công đoạn nặn và vẽ, và có ý định mua; các xưởng thường chỉnh khung đón cho khớp giờ ghé, và mua trực tiếp nơi mình xem làm ra cũng là cách chọn món kĩ hơn.
Trên đường 5, hai lưu ý an toàn đáng nhớ cho người đi xe máy: đoạn qua thị trấn có xe ngang lối vào nhà máy, nên buông ga sớm thay vì bám sát; và khung trưa có gió lùa từ ruộng làm khô mắt, nên dừng chớp mắt tại Phố Nối cho hai mắt nghỉ trước chặng cuối. Ai về muộn hơn dự kiến thì ưu tiên trục lớn có đèn đường, đừng cắt đường làng lúc chập tối.
Các hành trình một ngày kiểu này được gom tại chuyên mục cung đường cuối tuần; tổng quan các tuyến quanh Hà Nội nằm ở trang cung đường. Ai muốn kết hợp chuyến gốm với điểm nghỉ ngơi dài hơn thì xem gợi ý trong du lịch Hà Nội.