Những dấu tích Cách mạng Tháng Tám ở Hà Nội nằm gần nhau hơn nhiều người nghĩ: Nhà hát Lớn, Bắc Bộ phủ, ngôi nhà số 48 Hàng Ngang và Quảng trường Ba Đình. Học sinh thuộc các mốc ngày tháng, nhưng ít ai hình dung được những nơi ấy nối với nhau thế nào trên bản đồ. Bài này đi theo trình tự thời gian của mùa thu năm 1945, mỗi điểm dừng kèm một đoạn sự kiện ngắn, rồi gợi ý cách nối bốn nơi thành một cung xe máy nửa ngày, đọc biển ở từng đầu phố thay vì đoán chiều đi.
Trình tự mùa thu 1945 qua bốn dấu tích Cách mạng Tháng Tám
Các mốc dưới đây được đối chiếu từ báo Nhân Dân, Báo Văn hóa, báo Đại biểu Nhân dân và tư liệu của Bảo tàng Hồ Chí Minh:
- Chiều 17/8/1945: cuộc mít tinh ở Nhà hát Lớn chuyển thành cuộc mít tinh ủng hộ Việt Minh.
- Sáng 19/8/1945: mít tinh lớn trước Nhà hát Lớn, sau đó quần chúng chia đoàn đi chiếm Phủ Khâm sai Bắc Bộ và các công sở.
- Từ ngày 25/8/1945: Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại nhà 48 Hàng Ngang, soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập.
- Chiều 2/9/1945: Lễ Độc lập tại vườn hoa Ba Đình, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Thứ tự này cũng thuận đường: hai điểm đầu ở khu phố Pháp phía đông Hồ Gươm, điểm thứ ba giữa phố cổ phía bắc hồ, điểm cuối ở Ba Đình phía tây.
Điểm thứ nhất: Nhà hát Lớn và quảng trường trước cửa
Nhà hát Lớn đứng ở cuối phố Tràng Tiền. Ngày 17/8/1945, Tổng hội Viên chức tổ chức mít tinh tại đây để ủng hộ chính phủ thân Nhật. Ủy ban Khởi nghĩa quyết định biến cuộc mít tinh ấy thành cuộc mít tinh ủng hộ cách mạng: các đội viên tuyên truyền lên diễn đàn, một lá cờ đỏ sao vàng được buông xuống từ trên nhà hát, đám đông chuyển thành đoàn tuần hành.
Sáng 19/8, người dân Hà Nội và các vùng lân cận dồn về quảng trường trước nhà hát. Đúng 11 giờ, đại diện Ủy ban Khởi nghĩa đọc lời kêu gọi khởi nghĩa. Quảng trường nay mang tên Quảng trường Cách mạng Tháng Tám.
Từ Long Biên, đường quen thuộc là qua cầu Chương Dương, theo Trần Quang Khải tới ngã ba Tràng Tiền, như trong bài trục ven đê Trần Nhật Duật, Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư. Quanh nhà hát là nút giao nhiều hướng, nên giảm tốc từ xa và nhìn biển trước khi rẽ. Đừng dừng xe trên quảng trường hay vỉa hè để chụp ảnh; gửi ở điểm trông giữ được phép, hỏi giá trước và giữ vé.
Điểm thứ hai: Bắc Bộ phủ trên phố Ngô Quyền
Bắc Bộ phủ ở số 12 Ngô Quyền, mặt bên giáp phố Lê Thạch, không xa Nhà hát Lớn, nên có thể gửi xe một lần rồi đi bộ sang. Công trình vốn là dinh Thống sứ Bắc Kỳ thời Pháp; sau khi Nhật đảo chính Pháp, nơi đây thành Phủ Khâm sai.
Sau cuộc mít tinh ngày 19/8/1945, một đoàn biểu tình tiến vào Phủ Khâm sai, các đoàn khác chiếm Tòa Thị chính, Sở Cảnh sát, trại Bảo an binh; tối hôm đó, cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội giành thắng lợi. Phủ Khâm sai được đổi tên thành Bắc Bộ phủ, nơi làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ lâm thời những ngày đầu. Cuối năm 1946, khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, khu vực này là một điểm giao tranh ác liệt của mặt trận Hà Nội.
Hiện nay tòa nhà là trụ sở làm việc của Cơ quan Chủ tịch nước, khánh thành sau cải tạo vào đầu tháng 2/2026. Khách chỉ nhìn từ phía ngoài: không dừng đỗ trước cổng, không đứng chắn lối ra vào, tuân theo hướng dẫn của lực lượng bảo vệ.
Điểm thứ ba: nhà 48 Hàng Ngang, nơi soạn Tuyên ngôn Độc lập
Ngôi nhà số 48 Hàng Ngang thuộc gia đình ông Trịnh Văn Bô và bà Hoàng Thị Minh Hồ. Theo Báo Văn hóa và Tạp chí Công Thương, gia đình dành tầng hai cho Chủ tịch Hồ Chí Minh từ ngày 25/8/1945 đến đầu tháng 9; trong căn phòng nhỏ trên tầng hai, Người viết bản Tuyên ngôn Độc lập. Tháng 8/2025, Hà Nội gắn biển công trình kỷ niệm tám mươi năm Cách mạng Tháng Tám và mở trưng bày tại di tích.
Hàng Ngang là đoạn phố buôn bán ngắn nối Hàng Đào với Hàng Đường. Từ khu Ngô Quyền, đi về phía Hồ Gươm rồi lên phía bắc vào phố cổ. Phố cổ có nhiều đoạn một chiều, cấm rẽ, phương án lại đổi theo từng giai đoạn, nên tới đầu mỗi phố hãy nhìn biển trước và để bản đồ ở chế độ xe máy. Vỉa hè trước di tích hẹp, không phải chỗ dừng xe; gửi ở điểm có người trông trên phố lân cận rồi đi bộ vào. Cách xếp buổi xem bên trong có trong bài nhà lưu niệm 48 Hàng Ngang bằng xe máy. Giờ mở cửa, ngày nghỉ nên kiểm tra trước.
Điểm thứ tư: Quảng trường Ba Đình, nơi đọc bản Tuyên ngôn
Theo tư liệu của Bảo tàng Hồ Chí Minh, lúc 14 giờ ngày 2/9/1945, tại cuộc mít tinh ở vườn hoa Ba Đình, trước hàng chục vạn đồng bào, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập. Bản văn viết ở Hàng Ngang, đọc ở Ba Đình, nên đây là điểm khép lại hành trình.
Từ phố cổ sang Ba Đình có hai hướng quen thuộc: phía bắc nhập vào Phan Đình Phùng, như bài chạy xe dưới hàng cây Phan Đình Phùng, Hoàng Diệu; phía nam đi Hàng Bông ra Cửa Nam rồi theo Điện Biên Phủ. Gặp biển một chiều thì đi theo biển, lỡ qua chỗ rẽ thì đi tới nút sau rồi vòng lại.
Quảng trường là nơi trang nghiêm, có Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Gửi xe ở điểm trông giữ có vé rồi đi bộ vào. Lịch viếng Lăng và các đợt tạm đóng do Ban quản lý Lăng thông báo, cần xem trước. Muốn ghép buổi thượng cờ sáng sớm, xem bài xem lễ thượng cờ ở Quảng trường Ba Đình.
Nối bốn điểm thành một cung xe máy nửa ngày
Một trình tự gọn cho buổi sáng ngày thường:
- Nhận xe. Cửa hàng mở từ 09:00, nên nhận xe từ chiều hôm trước hoặc bắt đầu ngay khi cửa hàng mở.
- Nhà hát Lớn và Bắc Bộ phủ. Qua cầu Chương Dương vào khu Tràng Tiền, gửi xe một lần, đi bộ giữa hai điểm.
- Hàng Ngang. Vào phố cổ theo biển, gửi xe ở phố lân cận.
- Ba Đình. Rời phố cổ về phía tây, gửi xe, đi bộ vào quảng trường.
Vài điều giúp cung đường trôi chảy:
- Chọn ngày thường. Tối cuối tuần, quanh Hồ Gươm và một phần phố cổ có khung giờ hạn chế xe; phạm vi và giờ có thể điều chỉnh, hãy theo biển tại chỗ.
- Dịp 2/9 người đổ về rất đông, có phân luồng theo khung giờ; muốn xem thong thả thì tránh những ngày ấy.
- Không đi ngược chiều dù chỉ còn vài nhà là tới, không quay đầu giữa phố hẹp, cần xem bản đồ thì tấp vào chỗ an toàn.
Ứng xử ở di tích và chuẩn bị xe
Ăn mặc kín đáo, nói khẽ, đi theo lối hướng dẫn và hỏi trước khi chụp ảnh trong nhà lưu niệm. Đi theo nhóm học sinh, mỗi xe một người lái vững tay, chạy nối nhau theo hàng và hẹn sẵn điểm gặp ở từng nơi gửi xe.
Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, mở cửa 09:00–21:00, không giao xe ngoài giờ này; thời gian và chi phí giao nhận cần xác nhận trước. Hỏi thêm qua số 0942467674.
Bốn điểm, bốn mốc thời gian, một buổi sáng là đủ để thấy mùa thu năm 1945 đã diễn ra trên chính những con phố bạn đang đi. Các tuyến khác có ở trang cung đường nội thành và chuyên mục cung đường Hà Nội bằng xe máy.