Muốn hiểu mùa đông năm 1972 của Hà Nội, đọc sách là một cách. Chạy xe máy qua từng nơi còn giữ dấu tích 12 ngày đêm Hà Nội là một cách khác, chậm hơn nhưng đọng lại lâu hơn. Ba điểm dễ nối với nhau nhất trong nội thành là đài tưởng niệm Khâm Thiên, Bảo tàng Chiến thắng B-52 và hồ Hữu Tiệp. Bài này dành cho người yêu lịch sử có chừng nửa ngày: đi theo thứ tự nào cho thuận đường, dừng xe ở đâu để không phiền ai, và giữ thái độ thế nào ở những nơi gắn với mất mát của người Hà Nội.
Dấu tích 12 ngày đêm Hà Nội: ba điểm, ba góc nhìn
Từ ngày 18 đến ngày 29 tháng 12 năm 1972, Mỹ dùng máy bay ném bom chiến lược B-52 tập kích Hà Nội và một số địa phương khác ở miền Bắc. Phía Việt Nam gọi chiến thắng trong đợt này là “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không”. Ba điểm trong bài kể lại sự kiện ấy từ ba phía khác nhau:
- Đài tưởng niệm Khâm Thiên, khu Đống Đa: đêm 26 tháng 12 năm 1972, phố Khâm Thiên bị ném bom rải thảm, hàng trăm người dân thiệt mạng. Giữa đài là tượng người mẹ ôm con. Ngày 26 tháng 12 hằng năm, người dân trong phố cùng chính quyền địa phương tổ chức dâng hương tưởng niệm.
- Bảo tàng Chiến thắng B-52, số 157 phố Đội Cấn, khu Ba Đình: nơi kể toàn cảnh chiến dịch bằng tài liệu, hình ảnh, cùng khu trưng bày ngoài trời có xác máy bay và khí tài phòng không.
- Hồ Hữu Tiệp, giữa khu dân cư Ngọc Hà: đêm 27 tháng 12 năm 1972, một chiếc B-52 trúng đòn và rơi xuống hồ. Phần xác máy bay được giữ lại làm chứng tích, khu hồ đã được cải tạo, tu bổ trong những năm gần đây.
Một nơi nói về người dân chịu bom, một nơi nói về trận chiến trên bầu trời, một nơi là hiện vật nằm giữa đời thường.
Xếp thứ tự đi trong nửa ngày
Thứ tự tôi hay gợi ý cho khách lấy xe bên Long Biên là Khâm Thiên trước, bảo tàng sau, hồ Hữu Tiệp cuối cùng. Lý do vừa nằm ở đường đi, vừa nằm ở mạch câu chuyện:
- Khâm Thiên ở phía nam, gần ga Hà Nội, thuận đường khi từ bên kia sông Hồng sang.
- Bảo tàng và hồ Hữu Tiệp cùng ở khu Ba Đình, cách nhau không xa, gom vào cuối hành trình là gọn.
- Đi theo trình tự này, bạn đi từ đêm 26 sang đêm 27 tháng 12, và vào bảo tàng hiểu bối cảnh trước khi đứng nhìn khối thép giữa hồ.
Nếu chỉ rảnh buổi chiều, có thể đảo lại: bảo tàng, hồ, rồi kết thúc ở Khâm Thiên trước khi phố vào giờ tan tầm. Dù đi chiều nào, hãy kiểm tra giờ mở cửa và ngày nghỉ trong tuần của bảo tàng trên kênh chính thức trước khi xuất phát, vì đây là điểm duy nhất trong ba nơi có lịch đón khách. Đài tưởng niệm và hồ là không gian mở giữa phố, nhưng xung quanh là nhà dân, nên đến vào ban ngày là hợp lẽ nhất.
Chặng một: từ Long Biên tới phố Khâm Thiên
Từ cửa hàng ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, bạn qua cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên vào trung tâm, rồi để bản đồ ở chế độ xe máy dẫn về phía ga Hà Nội và phố Lê Duẩn. Phố Khâm Thiên bắt đầu từ Lê Duẩn và chạy tới nút Ô Chợ Dừa. Gõ thẳng “đài tưởng niệm Khâm Thiên” vào ứng dụng thay vì đoán số nhà, đi chậm sát bên phải và quan sát khoảng sân có tượng bên đường.
Khâm Thiên là phố buôn bán đông, lòng đường không rộng, vỉa hè thường kín hàng quán. Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 ghi rõ vỉa hè được sử dụng cho người đi bộ (Điều 77 khoản 1), và không được dừng, đỗ xe trên lòng đường, vỉa hè trái quy định (Điều 18 khoản 4 điểm o). Vì vậy, cách đúng là tìm điểm trông giữ xe có vé, hỏi giá trước, rồi đi bộ lại đài. Đường vào và cách dừng xe chi tiết hơn có trong bài đài tưởng niệm Khâm Thiên bằng xe máy.
Không cần ở lâu: đọc tấm bia, đứng lặng một lúc trước tượng rồi đi tiếp.
Chặng hai: qua Ô Chợ Dừa lên Ba Đình, vào bảo tàng
Rời đài tưởng niệm, chạy tiếp về phía Ô Chợ Dừa. Đây là nút giao nhiều nhánh, giờ tan tầm thường đông, nên chốt hướng đi trên bản đồ từ trước khi tới đèn, rồi đi theo biển báo và vạch kẻ tại chỗ. Bài đường Đê La Thành và nút Ô Chợ Dừa mô tả kỹ cách chọn làn ở nút này. Từ đó, để bản đồ dẫn lên khu Ba Đình tới phố Đội Cấn. Khu này nhiều cơ quan, gặp đoạn có biển cấm dừng đỗ thì cứ chạy tiếp, đừng tấp vội vào lề.
Tới bảo tàng, gửi xe theo hướng dẫn của người trông giữ tại chỗ hoặc ở điểm trông giữ gần đó, cất mũ và đồ đạc gọn gàng. Nên bắt đầu từ khu ngoài trời để thấy tận mắt kích thước xác máy bay và các loại khí tài, sau đó vào nhà trưng bày đọc theo trình tự thời gian. Ai đi cùng trẻ nhỏ nên kể trước vài dòng về sự kiện, để các em hiểu đây là nơi ghi nhớ chiến tranh chứ không phải một sân chơi máy bay.
Chặng ba: hồ Hữu Tiệp trong ngõ Ngọc Hà
Từ bảo tàng sang hồ chỉ là một chặng ngắn, nhưng hồ nằm lọt giữa khu dân cư, xung quanh là ngõ hẹp và nhà dân xây sát bờ. Đây là chỗ dễ làm phiền người khác nhất trong cả hành trình. Tôi khuyên gửi xe ở điểm trông giữ ngoài phố lớn như Hoàng Hoa Thám hoặc Đội Cấn rồi đi bộ vào. Luật cũng không cho dừng, đỗ xe ở nơi phần đường chỉ đủ cho một làn xe cơ giới (Điều 18 khoản 4 điểm l), nên ở ngõ hẹp đừng cố dựng xe sát nhà dân.
Nếu đi từ phía Hoàng Hoa Thám, lưu ý ngã ba Ngọc Hà có xe từ dưới dốc nhập đường; cách qua nút này có trong bài đường Hoàng Hoa Thám bằng xe máy. Mẹo tìm lối vào và chỗ đứng nhìn ra mặt hồ được viết riêng trong bài hồ Hữu Tiệp và xác máy bay B-52 trong ngõ Ngọc Hà.
Cách cư xử ở nơi tưởng niệm
Cả ba điểm đều gắn với sinh mạng con người, nên thái độ quan trọng không kém đường đi:
- Tháo mũ bảo hiểm, kính râm trước khi bước vào sân đài hoặc tới bờ hồ.
- Nói khẽ, không mở nhạc, không gọi nhau ầm ĩ giữa ngõ.
- Chụp ảnh với dáng nghiêm trang; không trèo lên bệ tượng, lan can, không chạm vào hiện vật.
- Muốn thắp hương ở Khâm Thiên thì hỏi người trông coi trước, không tự đặt đồ lên bàn thờ.
- Đi nhóm đông thì chia nhỏ, không đứng chắn lối đi và cửa nhà của người dân.
Dịp cuối tháng 12, nhất là ngày 26 ở Khâm Thiên, nơi đây có lễ tưởng niệm và đông người. Nếu không đến để dự lễ, hãy chọn ngày khác; nếu đến dự, gửi xe xa hơn một chút rồi đi bộ vào.
Chuẩn bị xe cho một buổi đi chậm
Hành trình này chủ yếu là phố đông và ngõ nhỏ, nên một chiếc xe gọn nhẹ như Honda Wave hay Honda Vision dễ xoay xở hơn xe lớn. Trước khi đi, thử phanh, đèn, còi, gương; mang áo mưa mỏng và một chai nước. Cửa hàng mở từ 09:00 đến 21:00 và không giao xe ngoài giờ. Muốn có xe sớm thì nhận từ hôm trước; thời gian và chi phí giao nhận phải xác nhận trước qua số 0942467674.
Muốn ghép thêm các vòng phố khác trong thành phố, xem mục cung đường nội thành hoặc toàn bộ cung đường xe máy.