Chuyện món ăn dọc đường Hà Giang dễ hơn nhóm từ Hà Nội tưởng, nhưng không phải vì thiếu lựa chọn, mà vì phải ăn đúng chặng. Một tô thắng cố nóng trên phố vùng cao là một trải nghiệm, còn cùng tô ấy ăn xong leo ngay dốc đèo thì lại thành rủi ro cho dạ dày. Bài này xếp món theo lịch chạy: thử gì ở đâu, dừng bữa ở thị trấn nào, và ăn sao để bụng yên trên suốt cung đường.
Món ăn dọc đường Hà Giang: thử gì ở chặng nào
Ba món nhắc đến nhiều nhất của vùng cao, mỗi món hợp một hoàn cảnh khác nhau. Mèn mén là món bắp của người Mông: hạt bắp xay nấu chín, ăn nóng chan canh, no lâu và hợp bữa sáng lạnh ở các thị trấn vùng cao. Thắng cố là xúp nấu từ thịt và nội tạng, phiên gốc dùng thịt ngựa, ngày nay nhiều quán ghi rõ loại thịt trên bảng nên ai lần đầu cứ hỏi thẳng, gọi tô nhỏ và ăn nóng. Cháo ấu tẩu nấu từ củ ấu tẩu với gạo nếp và thường kèm chân giò, là món của đồng bào Tày ở các huyện phía nam Hà Giang, giờ bán rộng ở thành phố Hà Giang.
Một điều cần nói rõ về cháo ấu tẩu: củ sống có độc tố và phải được xử lý kỹ theo cách truyền thống, nấu chín hẳn mới ăn được. Người địa phương làm việc này rất cẩn thận, nên món này chỉ nên thử ở quán quen, không tự nấu, và người mới ăn nên bắt đầu từ bát nhỏ.
Ngoài bộ ba trên, bữa sáng ven đường vùng cao còn có bánh cuốn trứng, mì và xôi, những lựa chọn an toàn cho buổi đầu ngày vì dễ tiêu, nóng và sẵn sớm.
Dừng bữa ở thị trấn nào cho kịp giờ chạy
Lịch bữa nên đi theo lịch xe. Buổi sáng ở thành phố Hà Giang, ăn nhẹ trước khi lên đường, vì chặng đầu Quản Bạ nhiều cua và bụng nặng khiến người lái dễ khó chịu. Giữa trưa, Yên Minh là điểm dừng tự nhiên: thị trấn có quán cơm cho đoàn xe, ăn trưa vững rồi mới chạy tiếp, như đã kể trong bài Yên Minh giữa chặng lên Đồng Văn. Buổi tối, Đồng Văn là chỗ ăn thịnh nhất: phố cổ lên đèn, quán thắng cố, mèn mén, cơm sấy đều mở, và không khí bữa tối đi kèm dạo phố như đã tả trong bài phố cổ Đồng Văn buổi tối và sáng sớm.
Mèo Vạc ăn uống đơn giản hơn, quán thưa và đóng sớm, nên nhóm ngủ Mèo Vạc nên ăn tối no ở Đồng Văn rồi mới qua đèo. Chiều ý ở đây: chạy qua Mã Pí Lèng bụng đói thì mệt, chạy qua no quá lại buồn ngủ, nên ăn vừa phải và dừng hẳn tại Mèo Vạc cho bữa tối nhẹ nếu kịp.
Ai chạy theo lịch một ngày lên Đồng Văn kiểu bài một ngày chạy từ Hà Giang lên Đồng Văn thì nên xem bữa trưa là điểm neo của cả lịch trình, mọi khung giờ khác dồn quanh nó.
Ăn sao để không đau bụng trên đèo
Nguyên tắc số một của bữa ăn trên đường miền cao: ăn chín, uống đun sôi, và tránh thử món mới ngay trước chặng đèo dài. Dạ dày quen đồ ăn đồng bằng cần một hai ngày để làm quen với dầu mỡ và cách nấu vùng cao, nên ngày đầu nên chọn món nóng, chín kỹ, tránh rau sống và nước đá, mang theo nước đóng chai cho cả đoàn.
Nguyên tắc số hai: canh khung giờ trước món đặc sản. Thắng cố và cháo ấu tẩu đều đáng thử, nhưng hãy đặt chúng vào bữa tối khi nhóm đã tới nơi nghỉ, không phải bữa trưa trước ba tiếng đèo. Bữa trước khi chạy tiếp nên ăn vừa phải, nghỉ nửa giờ, rồi mới lên xe. Nhóm nào có người bụng yếu nên chia sẻ trước khẩu phần cho xe một ngày trở về, vì thuốc và trạm dừng giữa đèo không phải lúc nào cũng tiện.
Một vài chi tiết nhỏ đáng nhớ
Ăn sáng ở vùng cao mùa lạnh có một lợi ít ai nói: quán mở từ rất sớm, món nóng sẵn, và ngồi ăn bát cháo hay bát xôi là cách hâm lại người tốt nhất trước khi nổ máy. Ngược lại, bữa tối ven chợ phiên, như chợ Đồng Văn cuối tuần, dễ khiến nhóm mua quá nhiều đồ ăn vặt; cứ mua, nhưng để dành cho lúc dừng hẳn, không vừa cầm vừa lái.
Nhóm ăn chay hoặc kiêng món nhiều dầu cũng không thiếu lựa chọn: quán vùng cao luôn có rau theo mùa, canh chua và đậu phụ rán, gọi kèm cơm trắng là đủ bữa. Cái cần lưu ý duy nhất là giờ, vì quán nhỏ đóng sớm khi vắng khách, nên nhóm về muộn qua Yên Minh hay Quản Bạ nên ăn trước chặng cuối thay vì trông chờ quán mở lại.
Ghi nhớ cuối: hỏi giá trước khi gọi ở quán nhỏ, vì nhiều món vùng cao có cách tính theo cân hoặc theo phần; một câu hỏi trước luôn nhẹ hơn một cuộc cãi sau. Và nếu có khẩu vị đặc biệt, mang theo theo chút gia vị quen thuộc từ Hà Nội, vì cách nấu vùng cao mặn và đậm hơn so với nhiều người tưởng.
Chốt lại: ăn theo lịch, không theo danh sách
Chuyến Hà Giang ngon nhất khi món ăn ghép vào đúng chặng: bữa sáng nhẹ ở thành phố, trưa cơm nóng ở Yên Minh, tối thưởng thức mèn mén, thắng cố, cháo ấu tẩu ngay trên phố cổ, và hôm sau mới thử tiếp món mới. Các điểm dừng và chặng chạy khác được gom trong mục cung đường Hà Giang, còn bối cảnh các chuyến đi từ Hà Nội nằm trong trang cung đường và hành trình. Giữ bụng yên là giữ được cả lịch trình, và trên vùng cao, đó là thứ đáng giá nhất của một bữa ăn.