Người mê kiến trúc nhà phố cổ Hà Nội thường gặp cùng một chuyện: chạy xe máy qua Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Đào thì chỉ thấy biển hiệu, dây điện và hàng hóa tràn vỉa hè, còn mặt tiền cũ lướt qua trong vài giây. Muốn nhận ra nhà ống truyền thống và nhà phố mang dáng Pháp, bạn cần biết nhìn vào tầng nào, đi phố nào và dừng xe ở đâu cho đúng.
Kiến trúc nhà phố cổ Hà Nội: hai lớp nhà trên một dãy phố
Trên hầu hết các phố trong khu phố cổ, ba kiểu nhà đứng sát vách nhau: nhà ống truyền thống thấp, mái ngói dốc; nhà phố hai, ba tầng có mặt tiền mang dáng Pháp, xây chủ yếu trong nửa đầu thế kỷ hai mươi; và nhà mới xây lại, cao, hẹp, nhiều căn ốp kính. Nhận ra hai kiểu đầu giữa dãy nhà lẫn lộn ấy là mục tiêu của chuyến đi.
Nhà ống phố cổ: mặt tiền hẹp, thân nhà sâu
Nhà ống phố cổ có bề ngang chỉ vài mét nhưng chạy sâu vào trong, có căn sâu tới vài chục mét. Lý do dễ hiểu nhất là ai cũng muốn có một mặt quay ra phố để buôn bán, nên đất mặt đường được chia thật nhỏ. Chuyện thuế xưa tính theo bề ngang mặt tiền thì chủ yếu là lời kể truyền miệng, chưa nên coi là điều chắc chắn.
Bên trong, nhà thường chia thành từng lớp: gian ngoài bán hàng, khoảng sân trời lấy sáng và thông gió, gian ở và gian thờ, cuối cùng là bếp và khu phụ. Từ ngoài phố, dấu hiệu nhận biết là mái ngói dốc, tường hồi chung với nhà bên cạnh, cửa gỗ ghép từng tấm tháo ra được khi mở hàng.
Nhà phố kiểu Pháp Hà Nội: áo Tây, ruột nhà ống
Thời Pháp thuộc, nhiều chủ nhà trong phố cổ làm lại mặt tiền theo lối châu Âu khi nâng nhà lên hai, ba tầng. Chi tiết dễ nhận gồm cửa sổ cao khung vòm hoặc chữ nhật, cửa chớp gỗ nhiều nan, ban công nhỏ lan can sắt uốn, gờ phào đắp vữa quanh ô cửa, tường quét vôi vàng. Nhiều căn còn đắp nổi năm xây dựng trên đỉnh tường mặt tiền.
Điều thú vị với người học kiến trúc là phía sau lớp mặt tiền ấy thường vẫn giữ mặt bằng nhà ống: sâu, hẹp, có sân trong, có gian thờ. Đây là kiểu nhà lai, khác hẳn biệt thự có sân vườn ở phía nam Hồ Gươm; muốn so hai kiểu trong một ngày, ghép thêm buổi chiều theo lộ trình từ phố cổ sang khu phố Pháp bằng xe máy.
Nhìn mặt tiền thế nào để ra chi tiết
Ở tầng trệt, gần như mọi mặt tiền đã bị cửa cuốn, biển hiệu và kệ hàng che kín. Chi tiết cũ nằm ở tầng hai, tầng ba và đường mái.
- Đứng ở vỉa hè bên kia đường, nhìn chéo theo cả dãy thay vì nhìn thẳng vào một căn.
- Đọc từ đường mái xuống: mái ngói dốc báo hiệu nhà cũ, đỉnh tường đắp phào báo hiệu mặt tiền kiểu Pháp.
- So hai căn sát vách, một căn giữ cửa chớp gỗ, một căn đã thay nhôm kính, khác biệt hiện ra rõ nhất.
- Chụp cả dãy bằng góc rộng, ghi số nhà và tên phố để tra cứu sau.
Lộ trình xe máy qua các phố còn nhiều mặt tiền cũ
Các phố dưới đây nằm gọn trong một khối nhỏ. Cách hợp lý là chạy chậm một vòng để chọn mặt tiền, rồi gửi xe một lần và đi bộ quay lại xem kỹ. Thứ tự dưới đây là thứ tự xem, không phải chiều chạy: nhiều phố trong phố cổ là đường một chiều, hãy đọc biển ở đầu phố trước khi rẽ.
-
Hàng Buồm: nhà thấp mái ngói xen nhà hai tầng mặt tiền cũ, cùng đền Bạch Mã. Cách đi và chỗ dừng có trong bài đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm.
-
Mã Mây: nhà cổ số 87 là một ngôi nhà ống đã được tu bổ và mở cho khách xem, nơi thấy tận mắt sân trời, gian thờ, cầu thang gỗ. Giờ mở cửa và vé có thể thay đổi, nên hỏi tại cửa trước khi gửi xe.
-
Hàng Bạc: phố nghề kim hoàn cũ, nhiều căn còn cửa chớp và ban công sắt, xen với đình Kim Ngân. Chuyện nghề bạc ngày nay có trong bài phố nghề nào ở phố cổ còn giữ nghề thật.
-
Hàng Đào và Hàng Ngang: trục buôn bán từ phía Hồ Gươm lên chợ Đồng Xuân, nhiều mặt tiền kiểu Pháp nối liền thành dãy. Ngôi nhà số 48 Hàng Ngang, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh soạn thảo Tuyên ngôn Độc lập năm 1945, cũng là một nhà ống.
Ai muốn thêm đình, chùa nhỏ kẹp giữa dãy nhà buôn có thể nối tiếp theo lộ trình qua đình Kim Ngân, đình Đồng Lạc, chùa Cầu Đông.
Dừng xe máy ở đâu để nhìn rõ mặt tiền
Phố hẹp, vỉa hè đã kín xe và hàng, nên chỗ dừng quyết định cả buổi có dễ chịu hay không.
Chỗ nên dừng
- Điểm trông giữ có vé ở đầu phố hoặc rìa phố cổ: gửi một lần, đi bộ chừng hai cây số qua cả bốn phố là vừa một buổi sáng.
- Quán cà phê có người trông xe và tầng hai nhìn sang dãy đối diện: ngồi ngang tầm tầng hai bên kia đường là góc tốt nhất cho mặt tiền kiểu Pháp.
- Dừng nhanh để chụp: chỉ ở đoạn phố thẳng, tấp sát mép phải, xa ngã ba, ngã tư; người ngồi sau xuống chụp, người lái giữ xe.
Chỗ không nên dừng
- Giữa lòng phố, hoặc phanh gấp ngay khi thấy một mặt tiền đẹp.
- Sát các góc ngã tư nhỏ quanh Hàng Bạc, Hàng Buồm, nơi xe rẽ vào bất ngờ.
- Trước cửa nhà dân, đầu ngõ, hay phần vỉa hè ít ỏi còn lại cho người đi bộ.
Chọn giờ đi và phép lịch sự
Sáng sớm ngày thường, trước khoảng tám giờ, là lúc hợp nhất: phố vắng, cửa hàng chưa bày hàng ra vỉa hè, ánh sáng dịu làm tường vàng và cửa chớp lên màu. Từ giữa buổi sáng, xe chở hàng và khách du lịch đông dần.
Tối thứ Sáu đến Chủ nhật nên để xe ngoài lõi phố cổ. Hàng Đào, Hàng Ngang nằm trên tuyến chợ đêm và không gian đi bộ, còn Hà Nội đang thí điểm vùng phát thải thấp ở lõi Hoàn Kiếm với một số phố hạn chế xe máy tối cuối tuần. Danh sách phố và khung giờ có thể thay đổi, nên xem biển trước khi rẽ vào.
Nhiều ngôi nhà cũ vẫn có gia đình đang sống. Đừng bước vào nhà hay chĩa máy ảnh vào trong khi chưa được mời, muốn chụp người thì hỏi trước.
Ví dụ một buổi sáng xuất phát từ Long Biên
Một nhóm sinh viên kiến trúc ở Long Biên muốn vẽ ghi nhà phố cổ. Họ đi lúc sáu rưỡi, qua cầu Chương Dương, theo Trần Quang Khải rồi rẽ vào phố cổ, chạy chậm qua Hàng Buồm, Hàng Bạc để đánh dấu mặt tiền trên bản đồ điện thoại. Khoảng bảy giờ, cả nhóm gửi xe ở điểm trông giữ có vé, đi bộ lại từng căn, ngồi gọn ở vỉa hè đối diện vẽ nhanh mặt đứng. Khi nhà cổ Mã Mây mở cửa, họ vào xem để đối chiếu cấu trúc bên trong, rồi lấy xe về trước giờ phố đông.
Nếu thuê xe ở cửa hàng tại 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, quãng qua cầu vào phố cổ khá ngắn; xe số nhỏ như Honda Wave dễ luồn và dễ dắt bộ trong phố hẹp. Khi đặt xe, hỏi cửa hàng về mũ bảo hiểm và giấy tờ cần mang.
Các tuyến dạo khác nằm ở chuyên mục phố cổ Hoàn Kiếm, còn điểm đến xa hơn có ở mục du lịch Hà Nội bằng xe máy.