Nhiều người đi qua phố cổ cả chục lần mà không biết mình vừa lướt ngang một ngôi đình mấy trăm năm tuổi. Đình chùa trong phố cổ Hà Nội không nằm giữa sân rộng như ở làng quê, mà nép sau mặt tiền cửa hàng, cổng nhỏ kẹp giữa tiệm vàng, tiệm vải, quầy bánh kẹo. Với người thích di tích hay muốn đi lễ đầu tháng, ba điểm đáng ghé nhất trên trục buôn bán là đình Kim Ngân ở Hàng Bạc, đình Đồng Lạc ở Hàng Đào và chùa Cầu Đông ở Hàng Đường. Ba nơi cách nhau chỉ vài trăm mét, nên cách hợp lý là chạy xe máy vào phố cổ, gửi xe một lần rồi đi bộ cả vòng. Bài này đi theo trình tự đó, từ chọn giờ, gửi xe tới cách vào thăm cho phải phép.
Ba di tích nhỏ giữa phố buôn: mỗi nơi có gì
Đình Kim Ngân (số 42 Hàng Bạc) gắn với nghề kim hoàn của phố. Theo các tài liệu về phố cổ, những người thợ bạc gốc làng Châu Khê (Hải Dương) lên Thăng Long lập nghiệp, dựng đình để thờ tổ nghề, và đình từng là nơi giao nhận bạc nén với triều đình. Đây được xem là một trong những ngôi đình rộng nhất trong khu phố cổ, đã được trùng tu cẩn thận. Đình từng có các buổi hát ca trù vào một số tối trong tuần; lịch diễn nên hỏi lại tại chỗ vì có thể thay đổi.
Đình Đồng Lạc (số 38 Hàng Đào) là ngôi đình hai tầng hiếm hoi, mặt tiền hẹp đúng kiểu nhà ống phố cổ. Đình thờ vọng các vị thần Cao Sơn, Linh Lang và Bạch Mã, và đã được công nhận là di tích cấp quốc gia. Cổng nằm giữa dãy cửa hàng, đi nhanh rất dễ trượt qua.
Chùa Cầu Đông (số 38B Hàng Đường) mang tên một cây cầu xưa bắc qua sông Tô Lịch, dòng sông từng chảy qua khu này trước khi bị lấp. Chùa còn giữ bia đá cổ, chuông đồng và hai pho tượng mà nhiều tài liệu cho là tượng vợ chồng Thái sư Trần Thủ Độ. Ngày rằm, mùng một, sân chùa đông người đi lễ hơn hẳn ngày thường.
Nếu muốn thêm một điểm thờ tự lớn hơn ở gần đó, bài đền Bạch Mã ở phố Hàng Buồm có đủ đường vào và cách đi lễ ở ngôi đền trấn Đông.
Chọn giờ đi: sáng ngày thường là dễ chịu nhất
Ba di tích này nằm trên các phố bán buôn sầm uất, nên khung giờ quyết định cả trải nghiệm:
- Buổi sáng ngày thường là tốt nhất: vỉa hè còn thoáng, người trong phố đã vào thắp hương.
- Buổi trưa một số đình nhỏ có thể khép cổng để người trông nghỉ. Nếu thấy cổng đóng, đừng tự đẩy vào, hãy hẹn quay lại sau.
- Tối thứ Sáu đến Chủ nhật, trục Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường thành chợ đêm và không gian đi bộ. Cách sắp xếp buổi tối có trong bài chợ đêm phố cổ Hàng Đào, Đồng Xuân.
- Ngày rằm, mùng một âm lịch chùa Cầu Đông đông từ sáng sớm. Người muốn yên tĩnh để tham quan nên tránh hai ngày này; người đi lễ thì đến sớm, làm lễ gọn rồi nhường chỗ.
Giờ mở cửa của từng nơi không cố định như bảo tàng và có thể thay đổi theo ngày lễ, nên đừng xếp lịch quá sát.
Chạy xe vào phố cổ và gửi xe một chỗ
Khu phố cổ Hoàn Kiếm có nhiều phố một chiều, phố hẹp, xe đỗ kín hai bên. Dừng xe trước từng cổng đình là cách mệt nhất, vì phải vòng lại khi sai chiều và cổng nhỏ như Đồng Lạc không có chỗ dựng xe. Hãy coi xe máy là phương tiện đưa bạn tới mép khu, còn phần trong lõi thì đi bộ.
Từ Long Biên, bạn có thể qua cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên rồi vào phía bắc phố cổ, quanh chợ Đồng Xuân. Từ phía nam, chạy theo Đinh Tiên Hoàng ven Hồ Gươm rồi tìm chỗ gửi gần đầu phố Hàng Đào. Khi tới gần, đọc biển tại chỗ thay vì bám chỉ dẫn bản đồ, vì chiều đi của từng phố có thể khác với lộ trình gợi ý.
Chọn điểm gửi có người trông, hỏi rõ giá và giờ đóng trước khi đưa chìa, nhận vé hoặc phiếu. Chụp ảnh xe cùng biển số nhà gần đó để lúc quay lại không lạc. Cách tìm chỗ gửi trong ngõ, cách nhận biết điểm trông xe đàng hoàng đã có trong bài gửi xe máy trong ngõ phố cổ. Nhớ khóa cổ và cầm theo đồ giá trị, đừng để túi đồ lễ trong cốp suốt buổi.
Lộ trình đi bộ nối đình chùa trong phố cổ Hà Nội
Thứ tự gợi ý dưới đây đi theo một đường gần như liền mạch, mỗi chặng chỉ vài phút đi bộ:
- Đình Kim Ngân, Hàng Bạc. Bắt đầu ở đây vì đình rộng nhất, dành chừng hai mươi phút xem kiến trúc, cửa võng, hoành phi.
- Đình Đồng Lạc, Hàng Đào. Từ Hàng Bạc đi ra ngã tư giao với Hàng Đào, rồi dò theo số nhà tới số 38. Đình nhỏ, mười lăm phút là đủ. Để ý tầng hai và mặt tiền hẹp để hình dung kiểu đình chen trong dãy phố.
- Chùa Cầu Đông, Hàng Đường. Theo trục Hàng Đào lên Hàng Ngang rồi Hàng Đường, chùa ở số 38B. Dành hai mươi đến ba mươi phút nếu muốn đọc kỹ bia, ngắm chuông và gian thờ.
Cả vòng, tính cả đi bộ và lúc đứng chờ qua đường, gói gọn trong khoảng một tiếng rưỡi. Đi xong chùa Cầu Đông, bạn đã ở gần chợ Đồng Xuân; nếu gửi xe ở phía bắc thì quay lại lấy xe rất gần. Gửi ở phía Hồ Gươm thì đi bộ ngược trục cũ về.
Phố cổ đông, vỉa hè hay bị chiếm chỗ, nên đi một hàng, nhìn kỹ xe máy ra vào cửa hàng và giữ túi trước người.
Trang phục và cách vào thăm cho lịch sự
Đình và chùa giữa phố vẫn là nơi thờ tự đang hoạt động, người trong phố đến thắp hương hằng ngày. Vài nguyên tắc giúp bạn vào thăm mà không làm phiền ai:
- Ăn mặc kín đáo. Áo che vai, quần hoặc váy qua gối. Áo khoác chống nắng khi đi xe có thể khoác thêm lúc vào cổng.
- Cầm mũ bảo hiểm trên tay hoặc để lại ở chỗ gửi xe. Không đội mũ vào gian thờ, không đặt mũ lên bậc hay bàn thờ.
- Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại.
- Hỏi trước khi chụp ảnh. Chụp kiến trúc ngoài sân thường không sao, nhưng gian thờ và tượng nên hỏi người trông, không dùng đèn chớp.
- Không chạm vào đồ thờ, không ngồi lên bậc hậu cung. Nếu có dây ngăn hay cửa khép, coi đó là ranh giới.
- Công đức tự nguyện, bỏ vào hòm. Không nhét tiền lẻ vào tay tượng hay kẽ đồ thờ.
Người đi lễ đầu tháng nên chuẩn bị lễ gọn: hoa, quả, hương vừa đủ, mua sẵn trước khi vào phố để khỏi xách lâu. Cách cột đồ lễ trên xe cho khỏi dập có trong bài chở đồ đi lễ chùa đầu năm trên xe máy.
Nếu đi cùng người lớn tuổi hoặc trời mưa
Vỉa hè lồi lõm, nhiều bậc. Đi cùng ông bà thì nghỉ ở quán nước sau Đồng Lạc rồi mới lên Cầu Đông. Ngày mưa, gạch sân đình trơn, nên mang dép có đế bám và áo mưa gấp gọn thay vì ô to dễ vướng người qua lại.
Đình chùa trong phố cổ Hà Nội không đồ sộ, nhưng mỗi nơi giữ một lát cắt khác của phố buôn: nghề bạc ở Hàng Bạc, tín ngưỡng thờ thần ở Hàng Đào, dấu dòng sông cũ ở Hàng Đường. Gửi xe một chỗ, đi bộ chậm và giữ lễ là đủ để thấy chúng. Các điểm khác trong khu phố cũ được gom ở mục phố cổ Hoàn Kiếm, còn những chuyến đi khắp Hà Nội bằng xe máy nằm trong chuyên mục du lịch.