Người mới lái thường chỉ nghĩ tới ga và phanh khi gặp dốc, mà quên rằng chính cơ thể mình cũng là một phần của chiếc xe. Biết dồn trọng tâm khi lên dốc và lùi người đúng lúc khi xuống dốc giúp hai bánh bám mặt đường đều hơn, tay lái nhẹ hơn và xe ít chòng chành. Ở Hà Nội, bạn gặp dốc nhiều hơn mình tưởng: lối lên đê sông Hồng ở Long Biên hay Tây Hồ, dốc xoắn xuống hầm gửi xe chung cư ở Cầu Giấy, Hoàng Mai, hay những con đường đồi quanh Sóc Sơn và Ba Vì vào cuối tuần. Bài này không bàn chuyện vào số hay bóp phanh, mà tập trung vào một việc: ngồi thế nào, dịch người ra sao trên yên.
Vì sao trọng tâm thay đổi khi xe gặp dốc
Trên đường bằng, sức nặng của xe và người chia tương đối đều cho hai bánh. Khi xe chúc đầu lên dốc, phần nặng dồn về bánh sau, bánh trước nhẹ đi. Bánh trước nhẹ thì tay lái dễ lắc, xe dễ lệch hướng khi tăng ga, nhất là khi chở thêm người.
Xuống dốc thì ngược lại: sức nặng đổ về đầu xe, bánh sau nhẹ và dễ trượt nếu phanh sau mạnh. Người lái cũng bị kéo về trước, hai tay phải chống lên tay lái và cùi chỏ dễ khóa cứng.
Dịch người trên yên không làm dốc thoải hơn, nhưng kéo trọng tâm chung của xe và người về gần điểm cân bằng, để hai bánh chia tải đều và bạn giữ được quyền kiểm soát.
Dồn trọng tâm khi lên dốc: nhích người về trước một chút
Thấy dốc phía trước thì chuẩn bị tư thế ngay từ chân dốc, đừng đợi xe đã chúc đầu mới xoay xở.
- Nhích mông lên phía trước trên yên. Chỉ một đoạn ngắn để ngực hơi đổ về phía tay lái, đưa thêm sức nặng lên bánh trước.
- Hơi cúi người, lưng thẳng. Thân trên nghiêng nhẹ, không cần gập lưng.
- Mắt nhìn đỉnh dốc, không nhìn bánh trước. Nhìn xa giúp giữ hướng thẳng và thấy sớm xe đổ xuống từ phía bên kia.
- Ga đều tay. Người đã dồn về trước thì xe ít lắc khi mở thêm ga.
Lối lên đê ở Ngọc Thụy, Bồ Đề hay đoạn từ phố Âu Cơ lên đê thường ngắn nhưng gắt, nên hãy nhích người trước khi bánh trước chạm chân dốc. Đi xe số thì phần vào số đã có trong bài lên dốc và xuống dốc bằng xe số khi mới lái; ở đây chỉ cần nhớ tư thế đi kèm.
Ngồi nhích lên khi leo dốc không có nghĩa là đè cả người lên tay lái. Tì ngực hoặc tì tay quá mạnh làm tay lái bị ghì, xe khó tự giữ thẳng. Sức nặng vẫn nên nằm chủ yếu ở mông và hai chân.
Tư thế ngồi khi xuống dốc: lùi người ra sau trên yên
Khi xe chúc đầu xuống, lùi mông ra sau, ngồi sâu vào phần giữa hoặc phần sau của yên tùy dáng xe.
- Lưng thẳng, vai mở, không để người bị kéo đổ về trước.
- Hai tay đặt nhẹ, cùi chỏ hơi cong. Cánh tay không phải cột chống đỡ người.
- Bàn chân đặt chắc, đẩy nhẹ gót xuống sàn hoặc gác chân làm điểm tựa.
- Mắt nhìn chân dốc và chỗ rẽ phía dưới. Dốc hầm hay dốc xuống đê thường có khúc rẽ ngay chân dốc, nhìn sớm thì có thời gian giảm tốc.
Cách phân phối phanh trên dốc dài có trong bài hạ dốc dài bằng xe ga an toàn. Tư thế lùi người là nền để các thao tác đó hiệu quả hơn, vì bánh sau có thêm sức nặng nên đỡ trượt.
Kẹp gối nhẹ và tay lái thả lỏng: hai thói quen đi cùng nhau
Kẹp gối nhẹ vào thân xe. Xe số thì hai đầu gối ôm nhẹ bình xăng hoặc thân dưới yên; xe ga thì áp nhẹ vào yếm xe hoặc hai bên sườn. Kẹp gối gắn phần thân dưới của bạn với xe, nên khi xóc hay nghiêng bạn không bị trượt trên yên, và khi xuống dốc bạn không bị đổ về trước mà chẳng cần chống tay.
Tay lái thả lỏng. Khi thân dưới đã giữ chắc, hai tay chỉ còn việc điều hướng, ga và phanh. Nắm vừa đủ, ngón tay sẵn trên tay phanh. Tay lỏng để bánh trước tự điều chỉnh qua chỗ gồ ghề thay vì bị ghì ngược lại.
Cách tự kiểm tra: đang lên hoặc xuống dốc, thử thả lỏng hai vai. Xe vẫn thẳng và người không trượt nghĩa là gối kẹp đúng, tay đủ lỏng. Vừa thả vai mà người đã xô về trước là bạn đang dựa vào tay quá nhiều. Bài qua gờ giảm tốc và ổ gà bằng xe máy nói thêm về chuyện giữ tay lái lỏng.
Khi chở người ngồi sau: hai người cùng dịch
Người ngồi sau thường nặng gần bằng người lái, nên nếu chỉ người lái dịch còn người sau ngả ngược lại thì gần như mất tác dụng.
- Thống nhất trước khi đi. Lên dốc thì người sau hơi đổ người về trước theo lưng người lái; xuống dốc thì ngồi thẳng, bám tay nắm sau hoặc ôm hông, không đẩy người lái về trước.
- Không ngả ra sau khi lên dốc, vì như vậy bánh trước càng nhẹ.
- Không đè lên lưng người lái khi xuống dốc. Người sau tì chân vào gác chân và tự giữ thân mình.
- Báo bằng lời. Một câu ngắn như “sắp xuống dốc” là đủ để người sau kịp chuẩn bị.
Cách thống nhất tín hiệu với người ngồi sau có trong bài chở người ngồi sau lần đầu.
Áp dụng vào từng loại dốc ở Hà Nội và ven đô
Dốc lên xuống đê sông Hồng. Ngắn, gắt và hay có xe từ trên đê đổ xuống. Nhích người về trước ngay chân dốc, lên mặt đê thì về giữa yên; xuống đê thì lùi người trước khi bánh trước qua mép dốc.
Dốc hầm gửi xe chung cư. Hẹp, xoắn, nền dễ trơn vì nước đọng. Ngoài dịch người trước sau, hãy giữ người thẳng theo thân xe khi ôm cua, đừng nghiêng ngược chiều xe. Kẹp gối càng quan trọng ở đây.
Đường đồi Sóc Sơn, Ba Vì. Dốc dài nối tiếp nhau nên bạn đổi tư thế nhiều lần: lên dốc nhích lên, qua đỉnh về giữa yên, sắp xuống thì lùi ra sau. Mỏi đùi vì kẹp gối lâu thì dừng nghỉ ở chỗ bằng phẳng, an toàn.
Tập trước khi gặp dốc thật
Chọn một con dốc ngắn, vắng, mặt đường khô, như vài lối lên đê ít người qua vào sáng sớm. Đi lên xuống nhiều lần, mỗi lượt tập trung một việc: lượt đầu nhích người, lượt sau kẹp gối, lượt sau nữa thả lỏng tay. Thành phản xạ rồi mới chở thêm người hoặc đi dốc dài. Nếu thuê xe đi đường đồi, hãy ngồi thử và nhích người trước sau vài lần ngay tại tiệm, vì mỗi dáng yên cho cảm giác khác nhau.
Tóm lại, lên dốc nhích người về trước, xuống dốc lùi ra sau, gối kẹp nhẹ, tay lái lỏng và người ngồi sau cùng dịch theo. Các kỹ năng nền khác có ở mục kỹ năng lái cơ bản, còn mọi chủ đề lái xe ở Hà Nội nằm trong chuyên mục kỹ năng.