Làng tạc tượng Sơn Đồng ở Hoài Đức, cách trung tâm Hà Nội chừng hai mươi cây số về phía tây, là nơi gỗ mít, gỗ vàng tâm được đẽo thành tượng Phật, tượng thờ, hoành phi, câu đối rồi sơn son thếp vàng để đưa về đình chùa khắp nơi. Người quan tâm mỹ thuật dân gian muốn tận mắt xem một pho tượng thành hình thường vướng hai câu hỏi: chạy xe máy đường nào để khỏi đi nhầm vào làn cấm, và vào xưởng thế nào cho phải phép. Bài này trả lời lần lượt, theo đúng thứ tự một buổi đi.
Làng tạc tượng Sơn Đồng có gì để xem
Sơn Đồng nằm giữa vùng đất kẹp bởi sông Đáy và sông Nhuệ, nổi tiếng từ lâu với nghề tạc tượng và làm đồ thờ. Khác với một làng mộc làm bàn ghế, ở đây cái đáng xem là từng bước biến khúc gỗ thô thành một pho tượng có thần thái:
- Pha phôi và tạc thô: thợ dùng cưa, rìu, đục lớn để lấy dáng chung, khúc gỗ còn vuông vức.
- Đục chi tiết: nếp áo, bàn tay, nét mặt được đục dần bằng hàng chục loại đục nhỏ. Đây là công đoạn cần tay nghề nhất.
- Sơn son, thếp vàng: tượng đã đục xong được bả, sơn nhiều lớp rồi dát vàng, bạc lá. Màu sắc pho tượng hiện ra ở bước này.
Mỗi xưởng có thể chỉ làm một vài công đoạn, nên đi vài nhà mới thấy được trọn một vòng. Dọc trục đường chính của làng có nhiều cửa hàng bày đồ thờ, nhưng muốn thấy thợ làm thì phải đi vào các ngõ.
Đi Sơn Đồng bằng xe máy: quốc lộ 32 hay Đại lộ Thăng Long
Làng nằm giữa hai trục lớn đi về phía tây: quốc lộ 32 ở phía bắc và Đại lộ Thăng Long ở phía nam. Cả hai đều dùng được, nhưng luật cho xe máy khác hẳn nhau.
Hướng quốc lộ 32 qua Trạm Trôi
Từ Cầu Giấy đi theo Xuân Thủy, Hồ Tùng Mậu, qua Cầu Diễn, Nhổn rồi tới khu Trạm Trôi của Hoài Đức. Từ đây rẽ vào đường tỉnh 422, dân quen gọi là đường Sơn Đồng, đi về phía nam là tới làng. Đây là hướng dễ nhớ nhất cho người đi lần đầu, xe máy chạy bình thường trên mặt đường. Nhược điểm là quốc lộ 32 đông xe buýt, xe tải, nhiều đoạn đang mở rộng, giờ cao điểm sáng và chiều thường ùn ở Cầu Diễn và Nhổn.
Hướng Đại lộ Thăng Long: chỉ đi đường gom
Đại lộ Thăng Long có các làn chính dành cho ô tô, xe máy bị cấm hoàn toàn trên các làn này. Xe máy chỉ được chạy trên hai dải đường gom hai bên, nơi tổ chức như đường đô thị, có đoạn chạy hai chiều. Vài điều cần nhớ:
- Lên tuyến từ phía Trần Duy Hưng hay Phạm Hùng, nhìn biển để vào đúng đường gom, đừng theo dòng ô tô lên làn chính.
- Đường gom có nhiều nút giao dân sinh, xe từ ngõ chạy ra bất ngờ; giữ tốc độ vừa phải.
- Một số nút giao đang thi công, phân luồng có thể thay đổi; mưa lớn có lúc hầm chui ngập. Xem tin phân luồng trước khi đi.
- Lối rẽ từ đường gom vào phía Sơn Đồng đi qua đường xã, hãy dò trên Google Maps trước khi xuất phát và kiểm lại ở mỗi ngã rẽ.
Nếu chưa rõ xe máy được vào loại đường nào, đọc thêm bài xe máy có được vào cao tốc không. Xuất phát từ Long Biên thì qua cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên, đi xuyên nội thành về Cầu Giấy, tính thêm thời gian cho đoạn phố này.
Dừng xe ở đâu khi tới làng
Trục đường chính qua làng khá đông, hai bên là cửa hàng đồ thờ bày tượng ra sát mép đường. Đừng dừng xe giữa đường để ngắm, dễ bị xe phía sau va. Dựng xe gọn trước cửa hàng nào bạn định ghé, hỏi chủ nhà một câu, hoặc tìm chỗ rộng gần đình, chùa rồi đi bộ. Ngõ vào xưởng thường hẹp, có xe ba gác chở gỗ ra vào, chạy xe sâu vào ngõ vừa khó quay đầu vừa chắn lối người làm. Cách chọn giữa gửi xe đầu làng và chạy vào ngõ được bàn kỹ trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ.
Khi rời xe, khóa cổ, rút chìa, không để máy ảnh hay túi đồ trong giỏ trước.
Cách xem xưởng mà không làm phiền thợ
Xưởng ở Sơn Đồng phần lớn là nhà ở kiêm nơi làm việc, và đồ đang làm lại là đồ thờ. Vì vậy cách cư xử cần cẩn thận hơn ở một xưởng mộc thông thường.
- Chào và hỏi phép trước khi vào. Thợ đang đục chi tiết cần tập trung, nếu họ ra hiệu bận thì cảm ơn và sang nhà khác.
-
Không chạm vào tượng đang làm. Tượng mới đục còn phôi mộc dễ sứt, tượng đang sơn thếp thì lớp sơn chưa khô và lá vàng rất mỏng, một vết tay là phải làm lại. Không tựa người, không đặt túi lên tượng hay bệ.
-
Hỏi trước khi chụp ảnh, quay phim. Có xưởng làm tượng theo đơn của đình chùa, không muốn mẫu bị đưa lên mạng. Khi được phép, chụp nghiêm túc, không tạo dáng đùa cợt cạnh tượng Phật. Bài chụp ảnh thợ làng nghề có thêm cách ứng xử khi chụp người làm nghề.
-
Đứng xa dụng cụ và máy. Đục, rìu sắc, nhiều xưởng còn dùng máy cưa, máy mài tạo bụi. Đứng chếch sang bên, đeo khẩu trang nếu ở lâu.
- Ăn mặc kín đáo. Gian thờ và tượng Phật cần sự tôn trọng như khi vào chùa.
Muốn hỏi nghề, đợi lúc thợ dừng tay. Một câu như “gỗ này phải phơi bao lâu” thường mở ra cả một câu chuyện.
Tượng lớn không chở bằng xe máy
Người đi xem xưởng đôi khi muốn đặt một pho tượng hay một bức hoành phi mang về. Hãy tách rõ hai loại hàng:
- Món nhỏ như tượng để bàn, đồ thờ cỡ nhỏ, khay, đài nến có thể xin xưởng bọc kỹ bằng xốp, cho vào ba lô hoặc buộc chắc lên giá sau. Bọc riêng từng món, không để món nọ cọ vào món kia làm tróc lớp thếp.
- Tượng lớn, bệ, hoành phi, câu đối thì không chở bằng xe máy. Hàng nặng, dài vượt khỏi thân xe vừa nguy hiểm vừa vi phạm quy định chở hàng, lại dễ hỏng lớp sơn thếp nếu va đập. Hãy hỏi xưởng về cách giao hàng bằng ô tô; chi phí và thời gian do hai bên thỏa thuận trực tiếp.
Quy định chung về hàng cồng kềnh trên xe máy có trong bài quy định chở hàng cồng kềnh trên xe máy. Về đồ thờ, nhiều nhà còn muốn chọn ngày rước tượng về, nên hẹn lịch giao với xưởng là cách tiện nhất.
Ghép lịch và đường về
Một buổi sáng ở Sơn Đồng là đủ để đi vài xưởng. Nếu còn thời gian, có thể ghép một làng nghề gỗ khác phía tây như làng mộc Chàng Sơn, nhưng nên chọn một làng làm chính để không vội. Đường về, nếu đi quốc lộ 32 thì tránh khung cuối giờ chiều; nếu đi đường gom Đại lộ Thăng Long thì về trước khi trời tối vì có đoạn đèn đường thưa.
Thuê xe ở Long Biên cho chuyến này thì hỏi tiệm giờ nhận trả trong khung 09:00–21:00 để tính giờ quay về cho thong thả. Các làng nghề và điểm đến khác quanh thủ đô nằm trong mục ngoại thành Hà Nội, toàn bộ gợi ý dạo chơi có ở chuyên mục du lịch.