Ai thích đồ thủ công hay đang tìm một món quà có câu chuyện thường hỏi làng sừng Thụy Ứng làm ra thứ gì, đi xe máy có xa không, và vào xưởng có được xem thợ làm không. Làng nằm ở huyện Thường Tín cũ, phía nam Hà Nội, nổi tiếng với lược sừng. Bài này giúp bạn hiểu làng làm gì trước khi đến, chạy xe theo đúng đường dành cho xe máy, để xe gọn trong làng, xem thợ làm mà không gây phiền, rồi chọn mua một chiếc lược mang về.
Làng sừng Thụy Ứng làm những gì
Thụy Ứng trước thuộc xã Hòa Bình, huyện Thường Tín. Chữ “Hòa Bình” ở đây là tên xã, không liên quan tới tỉnh Hòa Bình, nên khi tra bản đồ đừng nhầm. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên xã có thể đã đổi, cứ gõ “làng nghề sừng Thụy Ứng” là ra.
Theo các bài báo viết về làng, nghề làm đồ từ sừng ở đây đã có hơn bốn trăm năm, và Thụy Ứng được xem là nơi hiếm hoi ở miền Bắc còn chuyên làm lược sừng. Nguyên liệu chính là sừng trâu, sừng bò, một phần lấy trong nước, một phần nhập về. Sản phẩm bạn có thể gặp:
- Lược sừng đủ kiểu: lược chải thưa, lược dày, lược nhỏ bỏ túi, lược có cán.
- Trâm cài, kẹp tóc, vòng tay, mặt dây chuyền làm từ sừng đánh bóng.
- Đồ gia dụng nhỏ như thìa, muôi, bát, đĩa nhỏ.
- Đồ mỹ nghệ trang trí do một số xưởng làm theo đơn, kiểu dáng thay đổi theo từng nhà.
Mỗi xưởng có thế mạnh riêng, có nhà chuyên lược, có nhà làm cả trang sức. Đừng kỳ vọng làng là một khu trưng bày lớn; phần lớn là xưởng gia đình nằm trong ngõ, vừa làm vừa bán.
Đường xe máy tới làng sừng: quốc lộ 1A cũ, không vào cao tốc
Hướng nam Hà Nội có hai trục song song: quốc lộ 1A cũ đi qua khu dân cư và cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ. Cao tốc cấm xe máy. Nếu bản đồ đang để chế độ ô tô, ứng dụng rất hay đẩy bạn lên cao tốc vì nhanh hơn, nên chuyển sang chế độ xe máy trước khi đi. Quy định chi tiết xem bài xe máy có được vào cao tốc không.
Lộ trình gợi ý:
- Từ nội thành đi Giải Phóng, qua bến xe Giáp Bát. Ai xuất phát bên Long Biên thì qua cầu Vĩnh Tuy rồi nhập trục Giải Phóng; không đi cầu Thanh Trì, cũng không lên đường Vành đai 3 trên cao.
- Hết Giải Phóng, đi tiếp đường Ngọc Hồi qua Văn Điển, Tứ Hiệp, theo quốc lộ 1A cũ về phía thị trấn Thường Tín.
- Tới khu thị trấn, nhiều chỉ dẫn du lịch ghi là rẽ về phía tây theo tỉnh lộ 427 thêm vài cây số là tới làng. Đoạn này nên mở Google Maps dò lối rẽ cuối, vì đường làng nhiều nhánh.
Phần quốc lộ 1A cũ từ Giải Phóng xuống Thường Tín, cách giữ làn với xe tải và các ngã ba dễ nhầm, đã được viết kỹ ở bài chùa Đậu ở Thường Tín bằng xe máy, nên ở đây không nhắc lại từng đoạn.
Để xe ở đầu ngõ, đi bộ vào xưởng
Đường trong làng hẹp, hai bên là nhà ở kiêm xưởng, có nơi phơi sừng hoặc để thùng hàng trước cửa. Chạy xe vào tận cửa từng xưởng vừa khó quay đầu vừa dễ chắn lối người làm. Cách làm hợp lý:
- Hỏi một quán nước hoặc cửa hàng ở đầu ngõ xem có cho gửi xe không, nhận vé nếu có, hỏi giá gửi trước.
- Nếu xưởng nằm ở ngõ rộng, có thể hỏi chủ nhà cho dựng xe sát tường, khóa cổ và rút chìa.
- Ghi nhớ một mốc dễ nhận ra như cổng đình, cây lớn, biển cửa hàng.
Mẹo chọn chỗ đậu khi thăm làng nghề nói chung có trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ.
Xem làm lược sừng Thụy Ứng: các công đoạn và cách đứng xem
Lược sừng Thụy Ứng làm qua nhiều bước, mỗi xưởng có cách riêng, nhưng nhìn chung bạn sẽ thấy:
- Xử lý sừng thô: sừng được cưa thành phôi, có nơi ngâm hoặc hơ nóng cho mềm rồi ép phẳng.
- Cắt dáng và xẻ răng: thợ vẽ dáng lên phôi, cắt hình, rồi xẻ răng lược. Đây là công đoạn khéo tay nhất, răng phải đều và thẳng.
- Mài và đánh bóng: chà nhẵn mép, đánh bóng cho sừng lên vân. Lược đẹp có vân tự nhiên, mỗi chiếc một kiểu.
Khu mài thường có bụi mịn và mùi sừng khá nồng khi hơ nóng. Người dễ dị ứng nên mang khẩu trang. Đứng cách xa máy cưa, máy mài, không chạm tay vào phôi đang làm.
Hỏi phép trước khi chụp xưởng
Xưởng là nơi làm việc và cũng là nhà riêng. Có nhà không muốn khách chụp kỹ quy trình hay mẫu mới đang làm theo đơn. Trước khi giơ điện thoại, chào chủ nhà và hỏi có được chụp không. Nếu được, chụp nhanh, không dùng đèn flash vào mặt thợ, không đứng chắn lối mang hàng. Nếu chủ nhà từ chối, cảm ơn và cất máy. Cách xin phép, cách mua đồ để cảm ơn và cách ứng xử khi chụp thợ được viết thêm ở bài chụp ảnh thợ làng nghề và người dân ngoại thành.
Chọn mua lược sừng và đồ mỹ nghệ tại xưởng
Mua ngay tại xưởng có cái lợi là được nhìn tận tay, hỏi trực tiếp người làm. Vài điều nên để ý:
- Hỏi rõ chất liệu. Hỏi lược làm từ sừng trâu hay sừng bò, có pha thêm chất liệu khác không. Người bán ở xưởng thường nói thẳng.
- Xem răng lược. Vuốt nhẹ ngón tay dọc răng lược, răng tốt thì nhẵn, không gợn, đầu răng tròn.
- Nhìn vân dưới ánh sáng. Sừng tự nhiên có vân không đều; nếu nhiều chiếc giống nhau y hệt thì nên hỏi thêm.
- Hỏi giá trước khi chọn nhiều. Mỗi xưởng một mức, giá phụ thuộc kích cỡ, độ khó. Không ngại hỏi, nhưng mặc cả nhẹ nhàng.
- Hỏi cách giữ đồ sừng. Nhiều thợ dặn tránh ngâm nước lâu và tránh để nơi quá nóng; hỏi thẳng xưởng bạn mua để được dặn đúng loại hàng.
Lược sừng nhỏ, nhẹ, rất hợp làm quà. Nhờ xưởng gói từng chiếc vào túi vải hoặc giấy để không xước nhau.
Mang đồ sừng về và ghép thêm điểm trong ngày
Đồ sừng nhẹ nên chở bằng xe máy khá dễ. Để túi hàng trong cốp hoặc túi đeo trước người, không treo lủng lẳng ở móc khi chạy quốc lộ 1A cũ, vì xe tải vượt sát dễ làm túi đung đưa.
Thường Tín có nhiều làng nghề gần nhau. Muốn ghép thêm một điểm, có thể xem bài làng tiện gỗ Nhị Khê cùng huyện. Đi hai làng trong một buổi là vừa; nhiều hơn dễ vội và về muộn.
Chặng về đi ngược lại qua Ngọc Hồi, Giải Phóng. Đoạn này hay ùn từ cuối giờ chiều, nên rời làng sớm. Nếu thuê xe ở tiệm tại 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, tiệm mở từ chín giờ sáng đến chín giờ tối; hẹn giờ trả xe trước để khỏi phải vội trên quốc lộ.
Đi làng sừng Thụy Ứng bằng xe máy gói lại trong vài điều: bám quốc lộ 1A cũ, không vào cao tốc, để xe đầu ngõ, hỏi phép trước khi chụp và xem kỹ răng lược khi mua. Các điểm đi trong ngày quanh thủ đô được gom ở mục ngoại thành Hà Nội, còn những gợi ý chơi khác nằm trong chuyên mục du lịch.