Làng nhiếp ảnh Lai Xá ở Hoài Đức là nơi nhiều người mê ảnh muốn ghé ít nhất một lần: một ngôi làng sát quốc lộ 32, có bảo tàng ảnh do chính người trong thôn dựng nên và một lịch sử gắn với người được coi là đặt nền móng cho nghề ảnh của người Việt. Nhưng đây không phải điểm tham quan có giờ mở cửa in sẵn. Bài này giải thích vì sao Lai Xá được gọi là làng ảnh, chỉ đường xe máy từ phố sang, cách hỏi trước giờ mở bảo tàng và cách tìm những hiệu ảnh còn làm nghề.
Vì sao Lai Xá được gọi là làng nhiếp ảnh
Lai Xá là một làng ở vùng Kim Chung của Hoài Đức, phía tây nội thành Hà Nội. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tên gọi cấp xã ở khu này đã thay đổi, nên khi hỏi đường cứ nói “làng Lai Xá” là người quanh vùng hiểu ngay.
Cái tên làng ảnh bắt đầu từ cụ Nguyễn Đình Khánh, thường được gọi là Khánh Ký (1874–1946), người Lai Xá. Năm 1892, cụ mở hiệu ảnh mang tên Khánh Ký ở phố Hàng Da, Hà Nội. Về sau cụ truyền nghề cho người làng, và làng tôn cụ là ông tổ nghề ảnh. Báo chí cũng kể cụ từng giúp Nguyễn Ái Quốc học nghề ảnh trong những năm hai người cùng ở Pháp.
Từ một hiệu ảnh ban đầu, thợ ảnh Lai Xá tỏa đi khắp nơi. Các bài viết về làng ghi lại hàng trăm hiệu ảnh do người Lai Xá mở ở nhiều thành phố trong nước, có người sang tận Lào, Campuchia làm nghề. Một dấu hiệu dễ nhận: nhiều hiệu ảnh của người làng đặt tên có chữ “Ký” hoặc chữ “Lai”.
Bảo tàng nhiếp ảnh Lai Xá: bảo tàng của một thôn
Bảo tàng nằm ngay trong làng, do cộng đồng thôn tự góp sức xây dựng, nhiều hiện vật là đồ người làng hiến tặng. Báo chí gọi đây là bảo tàng thôn đầu tiên, và điều đó giải thích luôn vì sao nó vận hành khác một bảo tàng nhà nước.
Bên trong có máy ảnh cổ, dụng cụ làm ảnh, ảnh tư liệu, chân dung các nghệ sĩ người làng, phần giới thiệu về cụ Khánh Ký và một gian tái hiện phòng chụp ảnh xưa. Với người mê ảnh, đáng dừng lâu nhất là dãy máy ảnh: nhìn cấu tạo từng chiếc là thấy nghề ảnh đã đổi thay thế nào qua nhiều thế hệ.
Vài điều nên giữ khi xem:
- Không chạm vào máy ảnh và ảnh gốc, kể cả khi tủ không khóa.
- Hỏi người trực trước khi chụp hiện vật, không dùng đèn nháy với ảnh cũ.
- Đọc kỹ chú thích, có gì chưa rõ thì hỏi người trực; chuyện kể thêm thường thú vị hơn những gì ghi trên tường.
Hỏi trước giờ mở cửa bảo tàng thôn
Nhiều bài báo những năm gần đây ghi nhận bảo tàng thường vắng khách. Một bảo tàng do thôn tự lo có thể không phải lúc nào cũng có người túc trực, nên đừng phóng xe sang rồi mới biết cửa đóng. Cách hỏi trước gọn nhất:
- Tra trên bản đồ. Gõ “Bảo tàng Nhiếp ảnh Lai Xá” trên Google Maps, xem thông tin liên hệ và các đánh giá mới nhất. Có số điện thoại thì gọi trước một hai ngày, hỏi hôm định đi có người mở cửa không.
- Không liên lạc được thì hỏi tại làng. Tới nơi, hỏi người lớn tuổi hoặc chủ các hiệu ảnh trong làng xem hôm nay ai trực bảo tàng. Nói rõ mình từ đâu tới, muốn xem gì.
- Đi theo nhóm câu lạc bộ ảnh thì báo trước số người và giờ tới, hỏi có ai giới thiệu được không.
- Chuẩn bị phương án dự phòng. Bảo tàng đóng cửa thì vẫn còn làng, còn các hiệu ảnh và còn một làng nghề khác cùng hướng để ghé.
Đi làng nhiếp ảnh Lai Xá bằng xe máy từ phố
Lai Xá nằm sát quốc lộ 32 đoạn qua khu Nhổn, nên đường đi khá dễ nhớ.
- Từ Long Biên: qua cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên vào nội thành, đi về phía Cầu Giấy.
- Ra quốc lộ 32: từ Cầu Giấy theo Xuân Thủy, Hồ Tùng Mậu, qua Cầu Diễn tới Nhổn, rồi đi tiếp theo quốc lộ 32 về hướng Trạm Trôi. Đặt điểm đến là bảo tàng trên bản đồ ở chế độ xe máy để biết chỗ rẽ vào làng.
- Không đi làn chính Đại lộ Thăng Long. Bản đồ đôi khi gợi ý trục này; xe máy chỉ được chạy đường gom hai bên. Với Lai Xá, quốc lộ 32 là hướng hợp lý hơn.
Đoạn Cầu Diễn, Nhổn hay ùn vào giờ cao điểm, nhiều xe buýt và xe tải. Rời nội thành sau giờ đi làm buổi sáng thì nhẹ nhàng hơn. Khi sắp tới chỗ rẽ, bật xi nhan sớm, giảm tốc từ xa và nhìn gương, vì xe phía sau trên quốc lộ thường chạy nhanh.
Dừng xe và đi bộ trong làng
Đường làng hẹp, nhà sát nhau, đừng chạy sâu vào ngõ chỉ để tìm đường. Dựng xe gọn ở chỗ rộng có người cho phép, hoặc gửi ở điểm trông giữ nếu có, hỏi rõ trước khi rời xe rồi đi bộ. Cách chọn giữa gửi đầu làng và chạy vào ngõ có trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ.
Người mê ảnh thường mang theo máy và ống kính. Khóa cổ, rút chìa, đừng để túi máy trong giỏ trước hay móc ở đầu xe, đeo luôn trên người khi đi bộ.
Tìm các hiệu ảnh cũ còn hoạt động
Theo báo chí, những hiệu ảnh thủ công ở Lai Xá đã lần lượt khép cửa, chỉ còn một số gia đình giữ nghề qua nhiều đời. Không có danh sách chính thức nào, nên cách tìm vẫn là đi bộ và hỏi:
- Đi chậm dọc các trục chính, để ý biển hiệu ảnh, chụp ảnh thẻ, in ảnh.
- Hỏi người lớn tuổi trong làng nhà nào làm ảnh lâu năm, cảm ơn khi được chỉ đường.
- Ghé vào lúc hiệu vắng khách, chào và nói rõ mình muốn nghe chuyện nghề.
Cách lịch sự nhất để được nghe chuyện là làm khách thật: nếu hiệu nhận việc, chụp một tấm chân dung hoặc nhờ in vài tấm ảnh. Đừng bày máy ra chụp studio của người ta khi chưa hỏi, và đừng chụp cận mặt người thợ nếu họ ngại. Cách mở lời và ứng xử khi chụp người làm nghề được bàn kỹ trong bài chụp ảnh thợ làng nghề và người dân ngoại thành.
Ghép lịch và đường về
Một buổi sáng đủ cho bảo tàng và vài hiệu ảnh. Còn thời gian thì đi tiếp quốc lộ 32 về phía Trạm Trôi để ghé làng tạc tượng Sơn Đồng, cũng thuộc Hoài Đức. Đường về nên tránh khung cuối giờ chiều trên quốc lộ 32, cố về tới phố trước khi trời tối.
Thuê xe ở Long Biên cho chuyến này thì nhớ tiệm ở 112 Nguyễn Văn Cừ mở từ 09:00 đến 21:00 và không giao xe ngoài giờ; muốn đi sớm thì nhận xe từ chiều hôm trước, thời gian và chi phí giao nhận xác nhận trước với tiệm. Các làng nghề và di tích khác quanh thủ đô nằm trong mục ngoại thành Hà Nội, mọi gợi ý dạo chơi có ở chuyên mục du lịch.