Người chơi đàn nguyệt, đàn bầu hay phụ huynh đang tìm cây đàn đầu tiên cho con đi học thường được giới thiệu về làng nhạc cụ Đào Xá ở Ứng Hòa, nơi những cây đàn dân tộc vẫn được làm bằng tay trong từng nếp nhà. Chạy xe máy xuống đó không khó, cái khó là lúc về: một cây đàn vừa mua, thân gỗ mỏng, dây căng, phải theo bạn hàng chục cây số đường quốc lộ. Bài này đi theo thứ tự một chuyến: làng làm gì, đi đường nào, xem làm đàn ra sao và chở đàn về thế nào cho lành.
Làng nhạc cụ Đào Xá làm những loại đàn nào
Đào Xá là một làng thuần nông ở phía nam Ứng Hòa, có nghề làm nhạc cụ dân tộc hơn hai trăm năm và đã được thành phố công nhận làng nghề. Trước đây làng thuộc xã Đông Lỗ; từ tháng bảy năm 2025, sau khi sắp xếp địa giới, vùng này thuộc xã Ứng Hòa mới. Khi tìm trên bản đồ, cứ gõ tên làng Đào Xá cho chắc.
Các xưởng trong làng làm nhiều loại đàn: đàn nguyệt, đàn bầu, đàn đáy, đàn thập lục, đàn tỳ bà, và có nhà làm cả đàn ghi ta. Gỗ hay dùng là gỗ vông, có nơi gọi là ngô đồng, cho mặt đàn nhẹ và vang; gỗ trắc làm cần và những phần cần cứng chắc. Một cây đàn đi qua nhiều công đoạn: vào khuôn làm hộp đàn, ghép cần, làm phím, lên dây, tráng sơn, trang trí hoa văn và cuối cùng là thẩm âm. Công đoạn cuối này người thợ nghe bằng tai, chỉnh tới khi tiếng đàn đúng ý mới thôi.
Nhạc công nhiều nơi về tận làng đặt đàn, nên đây không phải điểm du lịch bày hàng sẵn. Phần lớn là xưởng gia đình, có nhà chỉ một hai người thợ. Muốn xem đầy đủ các công đoạn, nên hỏi trước qua người quen hoặc nhạc công từng đặt đàn ở đây để hẹn một nhà cụ thể.
Đường xe máy xuống Ứng Hòa: qua Hà Đông theo quốc lộ 21B
Từ trung tâm Hà Nội tới Đào Xá khoảng năm mươi cây số. Có hai hướng đều đi được bằng xe máy, chọn theo nơi bạn xuất phát.
Hướng tây qua Hà Đông. Từ Long Biên qua cầu Chương Dương hoặc cầu Vĩnh Tuy, đi về phía Hà Đông theo Nguyễn Trãi hoặc Tố Hữu, rồi bắt vào quốc lộ 21B. Tuyến này chạy qua Thanh Oai, qua Kim Bài, xuống vùng Vân Đình rồi tiếp tục về phía nam Ứng Hòa. Đoạn cuối vào làng là đường liên thôn, mở bản đồ hoặc hỏi người dân lối vào Đào Xá. Đi hướng này tiện ghé làng nón Chuông ở Thanh Oai ngay trên đường.
Hướng nam theo quốc lộ 1A cũ. Người ở phía Hoàng Mai hay Thanh Trì có thể đi Giải Phóng, Ngọc Hồi, qua Thường Tín xuống Phú Xuyên rồi rẽ sang hướng tây vào Ứng Hòa. Nhớ là phải đi quốc lộ 1A cũ; cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ cấm xe máy.
Quốc lộ 21B đoạn qua các thị trấn đông xe tải, xe khách và có chỗ đang mở rộng. Chạy ở làn bên phải, giữ khoảng cách với xe lớn, chú ý người đi ra từ chợ ven đường. Một chiều mất khoảng một tiếng rưỡi nếu chạy đều; xuất phát buổi sáng để có đủ thời gian ngồi xem thợ làm. Cùng vùng còn có làng tăm hương Quảng Phú Cầu nếu bạn muốn ghép thêm một điểm.
Chỗ để xe và cách xem thợ làm đàn
Xưởng ở Đào Xá thường chính là sân và gian nhà của thợ. Đến nơi, dựng xe gọn sát tường, không chắn cổng, xin phép chủ nhà trước khi dắt vào sân. Đường làng hẹp, đi theo nhóm thì gom xe về một chỗ rồi đi bộ.
Khi vào xem:
- Đứng xa máy cưa, máy bào. Mùn gỗ bay nhiều, đi cùng trẻ con thì giữ bé ở phía sau, không cho sờ vào lưỡi dao, đục.
- Hỏi đúng công đoạn đang làm. Thợ đang vào khuôn hộp đàn hay đang tráng sơn, mỗi bước có câu chuyện riêng. Hỏi vì sao gỗ vông phải phơi kỹ, vì sao mặt đàn mỏng mà không nứt.
- Xin phép trước khi thử đàn. Đàn đã lên dây, đã thẩm âm là hàng của khách đặt; muốn gảy thử, hỏi chủ xưởng cây nào được thử.
- Không chạm vào lớp sơn còn ướt. Dấu tay trên mặt đàn vừa tráng sơn là hỏng cả buổi làm của thợ.
Chọn đàn cho người học: hỏi gì trước khi mua
Phụ huynh mua đàn cho con nên mang theo, hoặc nhờ thầy dạy đàn ghi lại, các yêu cầu về cỡ đàn hợp tay trẻ. Khi chọn, nhìn cần đàn có thẳng không, phím có đều, mặt đàn có vết nứt nhỏ hay không. Nhờ thợ gảy cho nghe rồi tự gảy thử vài nốt. Hỏi rõ chuyện chỉnh dây, thay dây về sau và nên mang đàn tới đâu khi cần sửa. Về giá, mỗi xưởng một mức tùy loại gỗ và độ cầu kỳ, nên hỏi trực tiếp và so vài nhà trước khi quyết.
Hỏi thêm nghệ nhân có nên hạ bớt độ căng dây khi chở đi xa hay không. Mỗi loại đàn có cách riêng, người làm ra nó là người trả lời đúng nhất.
Chở đàn về bằng xe máy: hộp cứng và đừng đeo đàn lớn sau lưng
Đây là phần quyết định cây đàn về tới nhà còn nguyên hay không.
Đàn nhỏ, như đàn nguyệt, tỳ bà: bắt buộc phải có hộp cứng hoặc bao cứng có lót đệm. Bao vải mỏng không đỡ được va đập khi xe qua ổ gà. Nhét thêm khăn mềm vào chỗ trống trong hộp để đàn không xê dịch. Cách tốt nhất là người ngồi sau ôm hộp đàn dựng đứng, cần đàn hướng lên. Đi một mình thì buộc hộp dọc yên sau, ít nhất hai điểm chằng, dây không đè lên chỗ khóa hộp. Nguyên tắc buộc đồ dễ hỏng có trong bài chở đồ dễ vỡ trên xe máy sao cho không hỏng.
Không đeo đàn lớn sau lưng khi lái. Một hộp đàn dài đeo chéo lưng sẽ hứng gió như cánh buồm, kéo vai người lái mỗi khi xe tải vượt qua. Đầu hộp chĩa ra ngoài thân xe dễ quệt vào xe bên cạnh, lại che mất tầm quay đầu nhìn phía sau. Ngã xe với cây đàn trên lưng thì cả người lẫn đàn đều chịu trận.
Đàn lớn, như đàn thập lục, đàn đáy cần dài: nên gửi vận chuyển thay vì chở trên xe máy. Nhiều xưởng quen đóng thùng gửi đàn đi xa cho khách; hỏi rõ trực tiếp cách đóng gói, ai chịu trách nhiệm nếu đàn hỏng dọc đường, và xin giấy biên nhận khi gửi. Bạn chỉ cần mang về phần phụ kiện nhẹ.
Trời mưa, bọc hộp đàn thêm một lớp ni lông. Trời nắng, đừng để đàn trong cốp hay để xe dưới nắng lâu khi dừng nghỉ, gỗ và lớp sơn không ưa nhiệt. Chạy chậm hơn bình thường qua gờ giảm tốc, đường làng lát gạch và đoạn đường đang sửa trên quốc lộ.
Chuẩn bị xe và tính giờ về
Kiểm tra lốp, phanh, xăng trước chặng dài; mang theo dây chằng đàn hồi và vài chiếc khăn để chèn đàn. Rời làng vào đầu giờ chiều để về tới Hà Đông trước giờ tan tầm. Nếu thuê xe cho chuyến này, tiệm ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên mở cửa từ 09:00 đến 21:00; giờ và chi phí giao nhận xe cần xác nhận trước khi đặt.
Các làng nghề khác quanh Hà Nội nằm trong chuyên mục ngoại thành Hà Nội, còn gợi ý đi chơi nói chung có ở chuyên mục du lịch.