Ai mê áo dài truyền thống ở Hà Nội ít nhiều đã nghe tới làng may Trạch Xá ở Ứng Hòa, nơi tà áo vẫn được khâu tay từng mũi nhỏ. Đi xe máy xuống đó mất một buổi sáng, nhưng nhiều người về tay không vì đến nhầm giờ, đi nhầm đường hoặc ngại gõ cửa. Bài này gom lại những gì cần biết: làng làm gì, đường phía nam nên chạy lối nào, để xe ở đâu và ghé hộ may sao cho tự nhiên, lịch sự.
Làng may Trạch Xá: nghề may áo dài khâu tay
Trạch Xá là một thôn thuộc vùng Ứng Hòa, phía nam Hà Nội. Trước đây thôn thuộc xã Hòa Lâm; sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025 tên xã đã đổi, nên khi tra bản đồ cứ gõ thẳng “thôn Trạch Xá, Ứng Hòa” cho chắc. Người làng thờ bà Nguyễn Thị Sen làm tổ nghề. Theo tích được lưu truyền, bà là thứ phi của vua Đinh Tiên Hoàng, sau khi vua mất thì về làng dạy dân nghề may.
Nghề ở đây được tỉnh Hà Tây cũ công nhận làng nghề may áo dài truyền thống năm 2004, và năm 2024 được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cái làm nên tiếng của áo dài Trạch Xá là đường khâu tay. Người làng hay nhắc câu “trong dán hồ, ngoài phô trứng nhện”: mặt trong tà áo phải phẳng như dán hồ, mặt ngoài chỉ lộ những mũi kim nhỏ li ti. Công đoạn cuối là vào cổ áo, cần tay thợ thật khéo để cổ ôm vừa người mặc.
Xưa kia nghề chỉ truyền cho con trai, nay phụ nữ trong làng cũng theo nghề. Nhiều nhà vẫn nhận đo may cho khách ở xa tìm về đặt riêng một chiếc áo.
Đường phía nam: qua Hà Đông theo quốc lộ 21B
Tùy nơi xuất phát, quãng đường từ trung tâm Hà Nội về Trạch Xá vào khoảng bốn đến năm chục cây số. Có hai hướng hợp xe máy.
Hướng tây nam qua Hà Đông, Thanh Oai
Đây là hướng dễ nhớ nhất. Từ Hoàn Kiếm hay Đống Đa, chạy Nguyễn Trãi hoặc Tố Hữu về Hà Đông, rồi theo biển chỉ dẫn vào quốc lộ 21B. Đường đi qua Thanh Oai, qua vùng Kim Bài rồi xuống thị trấn Vân Đình. Từ khu vực này mở bản đồ tìm lối vào thôn Trạch Xá; đoạn cuối là đường liên xã, liên thôn khá hẹp.
Nếu bạn ở Long Biên hoặc Gia Lâm, qua sông bằng cầu Chương Dương hoặc cầu Vĩnh Tuy rồi đi về Hà Đông. Đừng chọn cầu Thanh Trì, cầu này cấm xe máy.
Hướng nam theo quốc lộ 1A cũ
Người ở Hoàng Mai, Thanh Trì có thể đi Giải Phóng, Ngọc Hồi, qua Thường Tín xuống Phú Xuyên rồi rẽ sang phía tây vào Ứng Hòa. Lối này hợp khi bạn muốn ghé thêm điểm dọc quốc lộ 1A cũ. Cần nhớ cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ cấm xe máy; thấy biển lên cao tốc thì đi thẳng đường cũ, đừng theo dòng ô tô.
Lưu ý khi chạy quốc lộ 21B
Đoạn qua các thị trấn đông xe tải và xe khách, có chỗ đang thi công mở rộng. Chạy làn bên phải, giữ khoảng cách đủ xa với xe lớn, coi chừng người dân rẽ ra từ chợ ven đường. Xuất phát sau giờ cao điểm sáng, về trước giờ tan tầm ở Hà Đông là dễ chịu nhất.
Chỗ để xe và cách ghé hộ may áo dài
Trạch Xá không phải khu du lịch có bãi xe riêng. Phần lớn hộ may làm ngay tại nhà, có nhà treo biển, có nhà không. Khi tới nơi:
- Dừng xe ở chỗ rộng đầu ngõ hoặc trước cửa nhà mình định ghé, dựng sát mép, không chắn cổng, không chắn lối xe khác.
- Đi nhóm đông thì gom xe về một chỗ rồi đi bộ vào ngõ, tránh cả đoàn nổ máy dừng trước một nhà.
- Hỏi thăm người dân trong thôn nhà nào đang nhận may hoặc đang có thợ làm. Cách này nhanh hơn dò bản đồ từng nhà.
- Chào chủ nhà trước khi bước vào, nói rõ mình muốn xem may hay muốn đặt áo.
Khi được mời vào xem:
- Đứng ngoài bàn cắt, không chạm vào vải đã phấn dấu hay áo đang khâu dở.
- Xin phép trước khi chụp ảnh, nhất là chụp cận mặt thợ. Có nhà vui vẻ, có nhà không muốn; tôn trọng câu trả lời. Cách ứng xử khi chụp người làm nghề có ở bài chụp ảnh thợ làng nghề và người dân ngoại thành.
- Hỏi về đúng công đoạn đang làm: đo người thế nào, vì sao khâu tà bằng tay, vào cổ áo ra sao. Thợ đang dở tay thì chờ một lúc.
- Buổi trưa nhiều nhà nghỉ, nên đến trong buổi sáng hoặc đầu giờ chiều.
Muốn đặt may áo dài: hỏi gì trước
Nếu bạn định may áo ở Trạch Xá, chuẩn bị trước vài thứ để buổi đo không mất thời gian:
- Mang theo vải nếu đã có, hoặc hỏi nhà may có sẵn vải để chọn không.
- Hỏi rõ kiểu dáng, số lần thử, thời gian hoàn thành và cách nhận áo: quay lại lấy hay gửi về.
- Hỏi giá trực tiếp tại nhà may. Mỗi nhà một mức tùy vải, kiểu và độ cầu kỳ; nên so vài nhà.
- Xin giấy hẹn hoặc biên nhận ghi ngày lấy áo, phần tiền đã đặt trước nếu có, và số liên lạc của nhà may.
Ai mặc áo dài đi xe máy về làng để thử hoặc chụp ảnh thì nên đọc bài mặc váy hoặc áo dài đi xe máy nên thuê xe ga hay xe số. Tà áo dài buông thõng gần bánh sau hay xích xe là chuyện rất nguy hiểm; gom tà lên đùi hoặc buộc gọn trước khi lên xe.
Mang áo dài về bằng xe máy cho khỏi nhàu
Áo khâu tay mà về đến nhà nhăn nhúm thì tiếc công thợ. Vài cách đơn giản:
- Xin nhà may gấp áo vào túi giấy hoặc hộp phẳng, đặt trong ba lô hay cốp xe, không nhồi chung với đồ cứng.
- Người ngồi sau có thể ôm túi áo trước bụng, giữ phẳng; không vắt áo lên vai hay treo móc ở đầu xe.
- Trời mưa bọc thêm một lớp túi ni lông kín miệng. Trời nắng, đừng để túi áo trong cốp xe đỗ ngoài nắng quá lâu.
Cách treo, giữ áo phẳng khi chở xa có thêm trong bài chở váy cưới, áo dài trên xe máy giữ phẳng không nhàu.
Ghép thêm điểm trong vùng Ứng Hòa
Một buổi ở Trạch Xá thường xong trước trưa. Còn sức, bạn có thể ghé làng tăm hương Quảng Phú Cầu với những sân phơi hương đỏ rực, hoặc làng nhạc cụ Đào Xá xem thợ làm đàn. Ba làng cùng vùng nhưng mỗi nơi một nghề, không bị lặp.
Trước chuyến đi, kiểm tra lốp, phanh và xăng; mang áo mưa mỏng và nước uống vì đường làng ít hàng quán. Nếu cần thuê xe, tiệm ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên mở cửa từ 09:00 đến 21:00; giờ và chi phí giao nhận xe nên hỏi rõ trước khi đặt.
Thêm gợi ý các làng nghề quanh thủ đô có trong chuyên mục ngoại thành Hà Nội và chuyên mục du lịch.