Giữa ruộng lúa và lũy tre phía nam Hà Nội có một ngôi làng mà ai lần đầu tới cũng ngạc nhiên: cổng vòm, cột trụ, cửa sắt hoa văn kiểu Pháp nằm ngay cạnh mái ngói, câu đối và sân gạch quen thuộc của làng quê Bắc Bộ. Đó là làng Cựu Phú Xuyên, thường được gọi vui là “làng Tây”. Bài này dành cho người thích kiến trúc cũ và các nhóm chụp ảnh muốn đi xe máy xuống đó trong một ngày: chọn đường nào cho đúng, rẽ ở đâu, để xe chỗ nào, và cách đi dạo trong làng sao cho lịch sự với những gia đình đang sống trong các ngôi nhà ấy.
Làng Cựu Phú Xuyên có gì mà được gọi là làng Tây
Làng Cựu xưa thuộc xã Vân Từ, huyện Phú Xuyên, cách trung tâm Hà Nội chừng bốn mươi cây số. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, nhiều bản đồ ghi làng thuộc xã Chuyên Mỹ, nên nếu gặp hai cái tên khác nhau thì đều đang nói về cùng một nơi.
Theo những gì báo chí và người làng kể lại, vào khoảng những năm hai mươi của thế kỷ trước, nhiều người Cựu lên Hà Nội làm nghề may, nổi tiếng đến mức làng được nhắc tới như làng thợ may đệ nhất Hà thành. Có của rồi, họ về quê xây nhà. Phần lớn các ngôi nhà Tây cổ làng Cựu được dựng trong khoảng từ năm 1920 tới 1945.
Điều làm chúng đặc biệt là sự pha trộn:
- Mặt tiền và cổng mang dáng Tây: vòm cuốn, cột trụ, lan can, cửa sắt và cửa sổ có hoa văn kiểu Pháp.
- Chi tiết vẫn rất Việt: câu đối chữ Hán Nôm trên vòm cổng, hình hoa sen, con nghê đắp nổi, mái ngói và sân gạch.
- Bên trong là nhà ba gian quen thuộc: cột gỗ lim, chạm trổ hoa lá, nhiều nhà vẫn giữ gian thờ ở chính giữa.
Nhiều mảng tường đã bong lớp vữa, lộ gạch đỏ, rêu bám chân cột. Đó là thứ người chụp ảnh tìm kiếm, nhưng cũng nhắc rằng đây là nhà cũ, có người đang ở và tự gìn giữ.
Lộ trình xe máy: đi quốc lộ 1A cũ, tuyệt đối không vào cao tốc
Đây là phần quan trọng nhất của chuyến đi. Phía nam Hà Nội có cao tốc Pháp Vân – Cầu Giẽ chạy gần như song song với quốc lộ 1A cũ. Cao tốc cấm xe máy, nên bạn phải đi đường quốc lộ cũ suốt chặng. Nếu chưa rõ vì sao và nhận diện biển báo thế nào, đọc trước bài xe máy có được vào cao tốc không.
Từ Long Biên ra trục phía nam
Từ khu Bồ Đề, Nguyễn Văn Cừ, bạn qua sông bằng cầu Chương Dương hoặc cầu Vĩnh Tuy, rồi đi về phía đường Giải Phóng. Không đi cầu Thanh Trì vì cầu này cấm xe máy. Theo Giải Phóng qua khu bến xe Giáp Bát, tới vùng nút giao Pháp Vân thì chú ý biển chỉ dẫn: nhánh lên cao tốc dành cho ô tô, còn xe máy giữ hướng đường Ngọc Hồi, tức quốc lộ 1A cũ, qua Văn Điển.
Chặng quốc lộ qua Thường Tín và Phú Xuyên
Từ Văn Điển, quốc lộ đi qua Ngọc Hồi, thị trấn Thường Tín rồi vào địa phận Phú Xuyên. Đường thẳng, nhiều đoạn có dải phân cách, nhưng xe tải và xe khách chạy nhiều. Giữ làn bên phải, không bám sát đuôi xe lớn, và để ý những chỗ dân cư hai bên đường cắt ngang bất ngờ. Tính cả lúc ra khỏi nội thành, chặng một chiều thường mất khoảng một tiếng rưỡi nếu chạy đều.
Điểm rẽ vào làng
Lối vào làng là đường rẽ phải khỏi quốc lộ theo hướng Vân Từ, nằm trước khi tới Cầu Giẽ một đoạn, từ quốc lộ vào làng chỉ vài cây số. Cách chắc ăn nhất là đặt điểm đến trên Google Maps là đình làng Cựu, bật hướng dẫn từ trước khi qua Thường Tín, và chú ý không để ứng dụng chọn lộ trình qua cao tốc.
Để xe ở đâu và vì sao nên đi bộ trong làng
Các ngôi nhà Tây cổ nằm rải trong những ngõ nhỏ, có ngõ chỉ vừa một chiếc xe máy. Len xe vào từng ngõ vừa ồn vừa dễ chắn lối, nên để xe một chỗ rồi đi bộ.
- Sân đình hoặc nhà văn hóa thôn thường rộng. Hỏi người trông coi hoặc người dân gần đó trước khi dựng xe, nhất là khi đi theo nhóm đông.
- Quán nước đầu làng cũng là chỗ để xe hợp lý: gọi cốc nước, hỏi xin để nhờ và tiện hỏi đường đi một vòng.
- Không dựng xe trước cổng nhà cổ dù cổng đóng, vì người trong nhà có thể cần ra vào bất cứ lúc nào.
Khóa cổ, rút chìa và mang theo đồ có giá trị. Nên đi giày đế bằng vì sẽ đi bộ khá nhiều trên ngõ lát gạch.
Đi dạo, chụp ảnh nhà Tây cổ làng Cựu cho lịch sự
Phần lớn các ngôi nhà Tây ở làng Cựu là nhà riêng, có gia đình đang sinh sống, không phải bảo tàng và cũng không phải phim trường. Mọi việc ngắm và chụp đều nên bắt đầu từ suy nghĩ đó.
- Đứng ngoài ngõ chụp mặt tiền là điều bình thường; bước qua cổng thì phải xin phép. Chào chủ nhà rồi mới hỏi có được vào sân không; nếu họ từ chối, cảm ơn và đi tiếp.
- Hỏi trước khi chụp người. Người già ngồi hiên, trẻ con chơi trong sân không phải đạo cụ cho bộ ảnh của bạn.
- Không tự ý đẩy cổng, trèo lên bậc, tựa vào lan can hay sờ vào chi tiết chạm trổ. Nhiều mảng vữa đã yếu.
- Nhóm chụp ảnh nên gọn nhẹ. Không bày đạo cụ chắn ngõ, không bật nhạc; làng yên tĩnh, tiếng cười đùa vang rất xa.
- Không bay flycam qua sân nhà người khác nếu chưa hỏi được chủ nhà và chưa chắc quy định hiện hành ở khu vực.
- Mang rác ra theo.
Nếu được mời vào xem, hãy để ý gian thờ và tránh chụp ảnh thẳng vào bàn thờ khi chưa được đồng ý. Một lời cảm ơn, hoặc mua cốc nước ở quán gần đó, là cách đơn giản để làng còn chào đón những nhóm khách sau. Những lưu ý tương tự khi chụp người dân ở ngoại thành được nói rõ hơn trong bài chụp ảnh thợ làng nghề và người dân ngoại thành.
Giờ đi, thời tiết và cách ghép thêm điểm
Buổi sáng là lúc dễ chịu: nắng xiên đẹp cho ảnh mặt tiền, làng còn yên và bạn có đủ thời gian quay về. Nên rời làng vào đầu giờ chiều để về tới nội thành trước khi tối, tránh chạy quốc lộ lúc chập choạng cùng dòng xe tải. Ngày mưa thì ngõ lát gạch trơn.
Vì đã xuống tới phía nam, bạn có thể ghép thêm một điểm cùng hướng:
- Cụm làng nghề ở Chuyên Mỹ gần đó, xem bài làng khảm trai Chuyên Mỹ ở Phú Xuyên bằng xe máy.
- Nếu thích nhà cổ, so sánh với một kiểu làng khác ven sông Nhuệ trong bài làng cổ Cự Đà ở Thanh Oai.
Chặng khứ hồi từ tám mươi cây số trở lên, nên đổ đầy xăng trước khi rời nội thành, kiểm tra lốp, phanh, đèn. Nếu thuê xe ở tiệm trên Nguyễn Văn Cừ, nhớ tính giờ nhận và trả xe trong khung 09:00 đến 21:00.
Làng Cựu đẹp vì vẫn là một làng đang sống, chứ không phải khu phục dựng. Đi đúng quốc lộ cũ, để xe gọn, bước chậm và luôn hỏi trước khi chụp hay bước qua cổng là cách giữ cho chuyến đi trọn vẹn với cả bạn lẫn người làng. Muốn tìm thêm điểm đi trong ngày, xem chuyên mục ngoại thành Hà Nội hoặc trang tổng du lịch Hà Nội bằng xe máy.