Cụm làng khảm trai Chuyên Mỹ ở huyện Phú Xuyên là vùng làng nghề xa nhất trong các điểm chạy về phía nam Hà Nội bằng xe máy, nơi tập trung các thôn mang chữ Chuôn làm nghề khảm trai. Nghề ở đây là gắn vỏ trai cắt thành hoa lá, chữ vào nền gỗ phủ sơn của đình, đền, nhà thờ họ, câu đối và hoành phi. Người đi lần đầu thường tò mò không biết xem được tận mắt ở đâu; bài viết này chỉ từ cung đường, chỗ dừng xe tới cách ghé làng và tính giờ đi về cho gọn trong một buổi.
Làng khảm trai Chuyên Mỹ: xem nghề ở các làng Chuôn
Nghề khảm trai ở Chuyên Mỹ tập trung dày ở các thôn Chuôn; đình, đền trong làng vẫn giữ nhiều cấu kiện khảm trai từ đời trước, vừa giúp khách hình dung mặt hàng truyền thống, vừa là lý do nghề còn nối tiếp liên tục. Khác với làng làm hàng lưu niệm, nơi đây thợ chủ yếu nhận đơn hàng cho đình, đền, nhà thờ và các món chạm khảm cỡ lớn, nên muốn xem thợ làm thật, bạn nên đi vào sáng sớm khi các xưởng bắt tay ra việc.
Quanh sân các xưởng, bạn thấy từng mảnh vỏ trai trắng ngà được cắt theo mẫu xếp thành ô, người thợ miệt mài gắn từng miếng lên nền sơn còn non. Việc khảm đòi bàn tay tỉ mỉ: lệch một nét là sửa lại cả mảng. Trò chuyện với thợ, nhiều người kể rõ sự khác nhau giữa trai lấy ở sông và trai lấy ngoài biển, mỗi loại cho độ ánh và màu khác nhau; đó là phần hay nhất của chuyến đi.
Trong các làng nghề khảm trai Hà Nội, Chuyên Mỹ thuộc nhóm còn nhận đơn hàng đình đền nhiều nhất, nên cũng là nơi thích hợp để tìm hiểu mặt hàng dòng họ, nhà thờ: câu đối, hoành phi, án gian. Nếu bạn có nhu cầu làm món này, hỏi trước quy trình và thời gian hoàn thành, các cơ sở thường làm theo đơn đặt chứ ít sẵn món to.
Thời điểm đẹp để đi là sau Tết hoặc dịp mùa thu, khi trời mát và nhiều làng làm lễ rước; ngày lễ, khách còn xem được cảnh thợ đấu nối, sửa các món khảm trong đình. Tránh giữa trưa mùa hè vì cung đường dài, hai bên quang đãng ít chỗ nghỉ bóng râm.
Chuyên Mỹ Phú Xuyên bằng xe máy: cung đường xuống phía nam
Chạy Chuyên Mỹ Phú Xuyên bằng xe máy, cung quen nhất là theo trục quốc lộ phía nam, qua Thường Tín, giữ đường thẳng tới địa bàn Phú Xuyên rồi rẽ theo biển vào đường xã dẫn tới cụm làng. Quãng đường tính từ trung tâm Hà Nội khoảng ba mươi lăm cây số, một chiều gần một giờ rưỡi nếu chạy đều và dừng ít. Trục lớn gần hết chặng, đoạn cuối là đường liên thôn, có nơi đang nâng cấp nên chú ý biển báo và đoạn đang lát.
Đây là cung dài hơn hẳn các làng nghề ven đô, vì vậy khởi hành sớm, ăn nhẹ trước khi đi và kiểm tra xe kỹ: lốp, phanh, đèn và xăng đủ chặng khứ hồi. Giữa chặng nên nghỉ một lần ở đoạn có quán ven đường, vừa lấy nước vừa tránh chạy mệt. Mùa nóng đồ bảo hộ vẫn phải gọn: mũ trùm, khăn phủ mặt, kính; mùa lạnh thì thêm găng và áo gió.
Chỗ để xe quanh làng: đình hoặc nhà văn hóa thôn thường có sân rộng, xin phép ban quản lý hoặc nhà dân một câu là dựng được cả nhóm xe. Ngày lễ cả làng đông, để xe theo hướng người trong thôn chỉ, tránh chắn cổng. Trước khi rời xe, khóa cổ, rút chìa; đồ cá nhân nên đem theo người vì buổi đi dài, vắng người trông giữ.
Chọn món khảm trai mang về và đường về nội thành
Món mang về từ Chuyên Mỹ thường nhỏ: hộp khảm trai, khay, đôi câu đối cỡ vừa hoặc tấm hoành phi nhỏ treo trong nhà. Kiểm tra mặt khảm đều tay, mảnh trai gắn phẳng, không sứt mẻ, nền gỗ chắc; hàng tốt soi dưới nắng sẽ thấy lớp ánh vỏ trai đều màu. Chở về trên xe, món phẳng buộc sau yên bằng hai điểm chằng, chèn bìa cứng hai bên khỏi gãy góc; món hộp bọc giấy rồi mới xếp cố định.
Đường về nên tính trước giờ: xuống tới nơi mất gần nửa buổi, ở lại xem nghề chừng một hai tiếng, ra về trước ba giờ chiều là tới nội thành trước khi tối. Chạy trên quốc lộ chiều đông xe tải, giữ làn trong, không chạy sát đầu xe container. Qua đoạn đường đê gần Phú Xuyên, chú ý gió ngang và xe chở nông sản qua lại dày.
Ghép thêm điểm quanh cụm làng là vừa sức trong một ngày; xem thêm các bài trong chuyên mục ngoại thành Hà Nội để chọn chặng ghép, hoặc tham khảo một điểm đến khác và chuyên mục du lịch Hà Nội cho trọn buổi. Ai mê nghề thủ công có thể ghép thêm một làng sơn mài ven quốc lộ cùng hướng, hỏi thợ Chuyên Mỹ chỉ lối là dễ ghép.
Về tới nhà, mở món ra kiểm tra lại một lượt, lau bụi đường bằng khăn khô; món khảm trai để nơi thoáng, tránh tường ẩm, giữ được độ bóng vỏ trai lâu. Nếu cần viết chữ trên câu đối tặng nhà thờ họ, cứ hỏi người bán về kiểu chữ và cách treo cho đúng.
Chuyến đi Chuyên Mỹ cho bạn thấy một nghề còn làm thật và một vùng làng còn nguyên nếp cũ ở phía nam Hà Nội, nhưng chặng ba mươi lăm cây số đòi hỏi chiếc xe chắc và người lái đủ tỉnh táo suốt chặng. Nếu bạn cần thuê xe máy cho các chuyến về làng nghề quanh Hà Nội, Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú nhận đặt xe tại 112 Nguyễn Văn Cừ, phường Bồ Đề, quận Long Biên, mở cửa từ 09:00 - 21:00, điện thoại 0942 467 674.