Nằm sát đê sông Hồng ở phía bắc Hà Nội, làng cổ Đông Ngạc là nơi ít người ngoài biết tới, dù chỉ cách nội thành một quãng xe máy ngắn. Người địa phương quen gọi là làng Vẽ, hay Kẻ Vẽ, và nhắc tới nó như một làng khoa bảng: nhiều dòng họ trong làng có người đỗ đạt cao thời xưa, nhà thờ họ vẫn còn nằm sâu trong ngõ. Cái khó của chuyến đi không phải đường xa mà là các chi tiết nhỏ: rẽ ở đâu khỏi trục đường lớn, để xe chỗ nào khi ngõ chỉ vừa một người dắt xe, và ghé đình, chùa, nhà thờ họ theo thứ tự nào cho khỏi đi vòng. Bài này đi lần lượt từng câu hỏi đó.
Làng cổ Đông Ngạc ở đâu và có gì để xem
Làng thuộc khu Bắc Từ Liêm cũ, nay là phường Đông Ngạc, nằm bên bờ phải sông Hồng, không xa đầu cầu Thăng Long phía Hà Nội. Theo các bài giới thiệu về làng, khu dân cư cũ nằm kẹp giữa hai trục: phía trước là đường đê, phía sau là đường Kẻ Vẽ đông đúc. Bên trong là mạng ngõ nhỏ, nhà cổ mái ngói xen nhà mới xây.
Những điểm chính đáng ghé trong một buổi:
- Đình Đông Ngạc, còn gọi là đình Vẽ, dựng trên khu đất cao ở phía bắc làng, gần đê. Đình thờ thành hoàng làng và là nơi tổ chức hội làng.
- Chùa Tư Khánh, ngôi chùa của làng, kiến trúc mang dấu vết nhiều lần tu bổ.
- Nhà thờ các dòng họ khoa bảng, nằm rải rác trong ngõ. Đây là nơi thờ tự riêng của từng họ, nhiều nhà thờ có bức hoành phi, câu đối, bia ghi tên người đỗ đạt.
Về số người đỗ tiến sĩ, các tài liệu khác nhau đưa ra con số khác nhau, nên bài này không nêu. Nếu bạn quan tâm, cách tốt nhất là đọc bia, bảng giới thiệu ngay tại di tích hoặc hỏi người trông coi.
Đường xe máy vào làng từ nội thành
Đông Ngạc không có biển chỉ dẫn lớn từ xa, nên hãy đặt điểm đến là “đình Đông Ngạc” trên Google Maps rồi đối chiếu với hai hướng chính sau.
Hướng Phạm Văn Đồng
Từ khu Cầu Giấy hoặc Xuân Thủy, chạy theo trục Phạm Văn Đồng về phía bắc, hướng cầu Thăng Long. Đến gần khu vực chân cầu, rời trục chính rẽ phải vào đường dẫn về phía Đông Ngạc theo bản đồ. Lưu ý quan trọng: đường Vành đai 3 trên cao chạy dọc khu này cấm xe máy, bạn chỉ đi đường bên dưới. Phạm Văn Đồng có nhiều xe tải và xe khách, nên giữ làn bên phải, xi nhan sớm trước khi rẽ.
Cách đi trục này cho trơn tru được bàn kỹ trong bài cung đường Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp.
Hướng đường ven đê
Nếu bạn ở Long Biên hoặc phố cổ, có thể qua sông bằng cầu Chương Dương hay cầu Long Biên, đi Yên Phụ, Âu Cơ lên phía Tây Hồ, rồi men theo đường đê sông Hồng về hướng cầu Thăng Long. Đường đê thoáng, nhìn được bãi sông, nhưng có xe tải chạy nhanh và nhiều lối dốc ngang nối đê với khu dân cư. Khi xuống dốc vào làng, giảm ga từ trên mặt đê, phanh đều cả hai bánh, nhìn kỹ xe từ ngõ lao lên.
Từ tiệm chúng tôi ở 112 Nguyễn Văn Cừ, phường Bồ Đề, hướng đê thường dễ chịu hơn vào sáng cuối tuần. Ngày thường giờ cao điểm, cả hai hướng đều đông, nên đi sau giờ đi làm buổi sáng.
Dừng xe ở đâu khi vào làng
Đây là chỗ nhiều người lúng túng nhất. Ngõ làng Vẽ có đoạn chỉ vừa hai xe máy tránh nhau, có đoạn ngoặt gấp giữa hai bức tường gạch. Chạy xe đi khắp ngõ vừa mệt, vừa làm phiền người dân.
Cách làm hợp lý là chọn một điểm dừng rồi đi bộ:
- Đến đình trước. Đình nằm ở khu đất rộng hơn phía bắc làng. Hỏi người trông đình xem sân hay khu bên cạnh có cho khách dựng xe không. Nếu được, dựng gọn sát mép, không chắn lối vào.
- Nếu đình không nhận để xe, tìm điểm có người trông ở đầu ngõ hoặc quán nước chịu nhận trông, hỏi giá và giờ họ đóng cửa ngay lúc gửi.
- Không để xe giữa ngõ hay trước cửa nhà dân. Ngõ hẹp, một chiếc xe dựng sai chỗ là cả lối bị chặn.
Khóa cổ, rút chìa, không để giấy tờ trong cốp. Chụp một tấm ảnh vị trí xe, vì nhiều ngõ ở đây trông khá giống nhau.
Thứ tự ghé đình, chùa và nhà thờ họ
Khi đã để xe ở khu đình, lộ trình đi bộ hợp lý là đi từ ngoài vào trong:
- Bắt đầu ở đình Đông Ngạc. Xem cổng, sân, tòa đại đình, đọc bảng giới thiệu nếu có. Đây là chỗ hiểu nhanh nhất về lịch sử làng.
- Sang chùa Tư Khánh. Hỏi người dân hoặc nhìn bản đồ, chùa nằm trong khu dân cư, đi bộ được.
- Cuối cùng mới vào ngõ tìm nhà thờ họ. Nhà thờ họ là nơi thờ tự riêng, thường đóng cửa ngoài ngày giỗ, ngày lễ. Muốn vào xem, hãy hỏi người trong họ hoặc hàng xóm xem ai giữ chìa khóa, xin phép trước và không tự ý đẩy cửa.
Giờ mở cửa của đình, chùa và nhà thờ họ không cố định như bảo tàng, có thể thay đổi theo ngày rằm, mùng một hay lễ riêng. Đi buổi sáng thường dễ gặp người trông coi hơn.
Đi chậm trong ngõ làng hẹp
Nếu vẫn phải chạy xe vào ngõ, chẳng hạn khi trời nắng to hoặc chở người lớn tuổi, vài thói quen giúp chuyến đi an toàn:
- Đi số thấp, ga đều, sẵn sàng phanh. Trẻ con có thể chạy ra từ cổng nhà bất cứ lúc nào.
- Bóp còi nhẹ trước khúc ngoặt khuất. Không bấm còi dài, nhất là gần nơi thờ tự.
- Gặp xe ngược chiều thì dừng hẳn, nép sát tường nhường đường. Đừng cố lách qua khi hai bên chỉ còn một gang tay.
- Tắt máy dắt bộ ở đoạn quá hẹp. Vừa an toàn vừa lịch sự với người làng.
Nếu lỡ đi vào ngõ cụt, bài quay đầu xe máy ở ngõ nhỏ hướng dẫn cách xoay xe gọn mà không va quẹt.
Ứng xử ở di tích và nhà dân
Làng cổ là nơi người dân đang sống, không phải khu du lịch dựng sẵn. Ăn mặc kín đáo khi vào đình, chùa, nói nhỏ, không ngồi lên bậc thềm hay bệ thờ. Muốn chụp ảnh người, cổng nhà hay bên trong nhà thờ họ, hãy hỏi trước; bài chụp ảnh ở làng nghề và ngoại thành có thêm gợi ý cách xin phép.
Dịp hội làng đầu năm âm lịch, khu đình có thể rất đông, đường vào hạn chế xe. Nếu muốn đi đúng hôm hội, hỏi người làng về ngày giờ và chỗ để xe, vì cách bố trí có thể thay đổi mỗi năm.
Nếu bạn thích kiểu làng cổ có nhà đá ong và cổng làng lớn, có thể so sánh với chuyến đi làng cổ Đường Lâm bằng xe máy. Đường Lâm xa hơn, còn làng Vẽ chỉ cần nửa buổi.
Thuê xe máy để đi làng cổ ven đô
Đi Đông Ngạc, một chiếc xe ga nhỏ hoặc xe số nhẹ là đủ: dễ dắt trong ngõ, dễ xoay đầu. Tiệm mở cửa từ 09:00 đến 21:00; nếu cần giao xe, thời gian và chi phí giao nhận phải xác nhận trước khi đặt, chỉ trong khung giờ đó. Giấy tờ cần mang và điều kiện thuê, hãy hỏi rõ trực tiếp với tiệm và xin biên nhận khi bàn giao.
Tóm lại: đặt bản đồ tới đình, đi theo Phạm Văn Đồng hoặc đường đê, không lên đường trên cao, để xe ở khu đình rồi đi bộ từ đình sang chùa và nhà thờ họ. Các bài về di tích, bảo tàng khác được gom ở mục bảo tàng và di tích, còn gợi ý đi chơi Hà Nội bằng xe máy nằm trong chuyên mục du lịch.