Người mê đình làng xứ Đoài thường nghe nhắc tới đình Tường Phiêu Phúc Thọ vì hai thứ: những mảng chạm gỗ trên cốn, trên kẻ hiên, và đêm hội tháng Giêng có đuốc lớn soi đường rước kiệu. Xem chạm khắc thì chọn ngày thường cho vắng, đi hội thì phải tính chuyện đông người và giờ về. Bài này gom lại đường đi, chỗ nên nhìn trong đình, lịch hội và cách gửi xe.
Đình Tường Phiêu Phúc Thọ: biết gì trước khi đi
Đình nằm ở làng Tường Phiêu, vùng Tích Giang của Phúc Thọ, gần dòng sông Tích. Người làng còn gọi là đình Cả. Vài điều đã được nhiều nguồn báo chí và hồ sơ di tích cùng ghi nhận:
- Đình thờ Tản Viên Sơn Thánh. Truyền thuyết của làng kể ngài từng dạy dân nơi đây đánh cá trên sông Tích.
- Cuối năm 2018, đình được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
- Năm 2024, lễ hội truyền thống của đình được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Về niên đại dựng đình, các tư liệu ghi chưa thống nhất. Điều giới nghiên cứu nhắc tới nhiều hơn là phần chạm khắc: những mảng đáng giá nhất được xếp vào thế kỷ XVII, tức thời Lê trung hưng.
Đường đi xe máy từ nội thành lên Phúc Thọ
Trục quen nhất là quốc lộ 32. Từ Cầu Giấy, bạn theo Xuân Thủy, Hồ Tùng Mậu ra Nhổn, rồi bám quốc lộ qua Trạm Trôi, Phùng để lên phía Phúc Thọ. Người xuất phát từ Long Biên qua sông Hồng bằng cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên, xuyên phố sang phía tây rồi nhập vào trục này. Tới gần Phúc Thọ, đặt điểm đến là đình Tường Phiêu và đi theo chỉ dẫn bản đồ ở chế độ xe máy để vào làng.
Vài lưu ý cho cung đường:
- Đại lộ Thăng Long: làn chính cấm xe máy. Nếu bản đồ vẽ tuyến qua đó, chỉ đi đường gom theo biển báo, thấy biển cấm thì không vào.
- Quốc lộ 32 qua nhiều thị trấn và chợ. Xe khách, xe tải chạy chung, người sang đường bất chợt. Giữ làn bên phải, không bám đuôi xe lớn.
- Đổ đầy xăng trước khi rời quốc lộ.
- Đoạn cuối vào làng là đường làng giữa nhà dân, có thể hẹp và có khúc cua khuất. Chạy chậm, bấm còi ngắn.
Nếu ứng dụng gợi ý cắt qua bờ ruộng hay đường đất để rút ngắn, cân nhắc theo bài khi nào nên tin đường tắt trên bản đồ. Cửa hàng mở từ 09:00 đến 21:00, ai muốn đi sớm cho mát thì nhận xe từ chiều hôm trước.
Xem chạm gỗ: nhìn vào đâu cho khỏi bỏ sót
Phần lớn giá trị nghệ thuật nằm ở hệ khung gỗ của tòa đại đình, nên hãy ngước lên nhiều hơn là nhìn ngang.
Rồng trên các bức cốn
Đây là điểm nhấn được nhắc nhiều nhất. Theo mô tả của các nhà nghiên cứu, rồng ở Tường Phiêu mang đặc trưng thế kỷ XVII nhưng còn phảng phất lối chạm thời Mạc: mặt nhìn thẳng ra phía trước, mắt tròn to, tai xòe, nét rất dân gian. Chỗ khác với nhiều đình cùng vùng là các đao mác quanh thân rồng được làm thưa và to bản.
Đề tài trên kẻ hiên
Ra phía hiên, mỗi kẻ được chạm một đề tài riêng: sóng nước, vân mây, xen giữa là ngựa, rùa chở lạc thư, lân và rồng. Kỹ thuật chủ yếu là chạm nổi và chạm bong kênh, nên khi nắng xiên vào buổi sáng hoặc chiều muộn, các lớp chạm hiện ra sâu hơn hẳn giữa trưa.
Cách xem cho đúng mực
- Mang đèn pin nhỏ chiếu xiên lên mảng chạm, dùng zoom của điện thoại thay vì lại gần.
- Không sờ tay lên gỗ, không trèo lên bệ hay kê ghế để nhìn.
- Đình đã qua nhiều lần tu bổ, nên phân biệt gỗ cũ sẫm màu với phần thay mới.
Hội đình Tường Phiêu giữa tháng Giêng
Hội đình Tường Phiêu diễn ra quanh rằm tháng Giêng âm lịch. Báo chí ghi khoảng từ 13 hoặc 14 đến 16 tháng Giêng, trong đó những ngày quanh rằm là chính hội. Lịch cụ thể và các nghi lễ mỗi năm do làng quyết, nên trước khi đi hãy hỏi người trong làng hoặc theo dõi thông báo chính thức của địa phương.
Phần được nhắc tới nhiều nhất là đêm rước kiệu Thánh với những cây đuốc lớn người làng gọi là đình liệu, cao hơn chục mét. Theo tích làng, tục này nhớ lại đêm dân làng đốt đuốc tiễn Thánh Tản về núi. Báo chí cũng ghi lễ rước lớn sang đền Ngô Sơn theo lệ chỉ tổ chức vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, nên không phải năm nào quy mô rước cũng như nhau.
Nếu đi hội, nhất là xem rước buổi tối:
- Đứng cách xa đuốc đang cháy, để ý tàn lửa bay theo gió.
- Không chen vào đường rước, giữ tay trẻ nhỏ khi đám đông dồn lại.
- Tính trước chuyện về muộn: đường quốc lộ ban đêm có xe tải, mắt đã mỏi sau một ngày. Ai định ở lại xem rước đêm nên báo cửa hàng trước và thống nhất giờ trả xe.
Gửi xe ngày thường và ngày hội
Ngày thường, đình vắng, cửa có thể khép. Dựng xe gọn ven đường gần cổng, không chắn lối vào nhà dân, không chạy xe vào sân đình. Gặp người trông coi thì chào hỏi và xin phép trước khi vào xem.
Ngày hội thì khác hẳn: đường làng đông người đi bộ, lối gần đình có thể bị hạn chế xe. Khi đó:
- Gửi ở điểm trông giữ có người trông, hỏi giá trước, nhận vé và cất kỹ.
- Khóa cổ, rút chìa, không để ví và điện thoại trong cốp.
- Chụp một tấm ảnh chỗ để xe, vì các sân gửi ngày hội nhìn rất giống nhau.
Cách đọc cổng làng để quyết định gửi ngoài hay chạy vào có trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ làng cổ.
Ứng xử trong đình và ghép thêm điểm trên đường về
Mặc kín vai và gối, nói khẽ, không đặt mũ bảo hiểm hay ba lô lên ban thờ. Hỏi trước khi chụp gian thờ; thấy biển nhắc thì cất máy.
Phúc Thọ nằm ngay trên hướng lên Sơn Tây, nên xem đình xong có thể đi tiếp quốc lộ 32 thêm một quãng để ghé chùa cổ và làng đá ong. Bài chùa Mía ở Sơn Tây bằng xe máy có cách xếp buổi cho phần này. Ngày thường, cố chạy phần lớn quãng về khi trời còn sáng.
Xe gọn như Honda Wave hay Honda Vision đều hợp đường làng hẹp. Trước khi đi xa, kiểm tra phanh, lốp, đèn và báo cửa hàng ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên lịch trình dự kiến; giấy tờ và đặt cọc xác nhận trực tiếp khi đặt xe. Gặp sự cố dọc đường, dắt xe vào chỗ an toàn rồi gọi 0942467674.
Các điểm khác quanh thủ đô cho chuyến cuối tuần có trong chuyên mục ngoại thành Hà Nội, còn gợi ý đi chơi bằng xe máy nói chung nằm ở trang du lịch Hà Nội.