Lịch sử cầu Long Biên là mảnh chuyện đáng biết trước mỗi lần đi qua cây cầu sắt già nhất Hà Nội: cây cầu gắn với thành phố hơn một thế kỷ, qua những năm tháng dữ dội nhất của chiến tranh rồi vẫn ngày ngày chở dòng xe qua sông Hồng. Hiểu vài nét về quá khứ của cầu, chặng qua cầu bỗng thấy khác hẳn, và quanh cầu cũng có những điểm dừng hợp lý cho ai muốn ngắm kỹ từng nhịp thép. Bài viết kể tóm lược dòng thời gian và gợi ý điểm dừng an toàn; các tuyến quanh khu nằm ở chuyên mục Long Biên, chủ đề chung trong chuyên mục du lịch.
Lịch sử cầu Long Biên: từ công trình đầu thế kỷ
Cầu được khởi công năm 1898 và hoàn thành năm 1902, do một hãng thầu của người Pháp thiết kế thi công, đi cùng tuyến đường sắt nối Hà Nội với các tỉnh phía bắc và phía đông. Ban đầu cầu mang tên của vị toàn quyền Đông Dương khi đó, người dân quen gọi là cầu Doumer, mãi về sau mới gọi theo tên đất: cầu Long Biên. Công trình dài hơn hai cây số, kết cấu thép đế sẵn một khung đường sắt chạy giữa, hai bên là làn cho xe thô sơ và người đi bộ, đúng kiểu cầu đa dụng hiếm có của khu vực thời đó.
Cây cầu ra đời thay cho các bến đò ngang sông, mở lối cho hàng hoá đường sắt thẳng từ ga Hà Nội qua sông Hồng, quanh vùng Gia Lâm bờ bắc lúc ấy vẫn còn là đồng, làng. Dòng người theo cầu mà tề tựu dần quanh hai đầu, hình thành nên các khu chợ, phố nghề ven lối dẫn ngày nay ta thấy. Nhìn từ đê Ngọc Thụy, khung thép già trầm màu rêu vẫn mang cái dáng của kỷ nguyên công trình sắt thép đầu tiên trong thành phố.
Những năm chiến tranh và phần nhịp bị đánh sập
Trong kháng chiến chống Mỹ, cầu nằm đúng tuyến chi viện phía bắc nên bị không quân Mỹ oanh tạc nhiều đợt trong giai đoạn cuối thập niên 1960 tới đầu 1970. Nhịp chính giữa sông bị đánh sập, sau chiến tranh được khôi phục bằng cấu kiện thép dựng tạm, vì vậy nếu để ý kỹ, nhịp giữa cầu ngày nay vẫn có kết cấu khác hẳn các nhịp còn lại của khung cũ. Phần đường cho ô tô sau đó chuyển dần sang cầu Chương Dương xây mới ở phía thượng lưu, xe tải và xe con không còn lưu thông trên cầu Long Biên nữa.
Nhiều cột số và vết mảnh cắn trên dầm thép vẫn thấy rõ ở vài nhịp gần giữa, dấu tích được giữ nguyên như một phần chứng nhân của Hà Nội. Ai muốn nhìn kỹ khung thép nên đi chậm làn đi bộ bên trong lan can, chứ không dừng xe giữa làn xe máy. Trải nghiệm ngắm cầu lúc sáng sớm để thấy sương giăng trên sông đã có bài riêng ngắm cầu Long Biên lúc bình minh, hợp ghép vào buổi đi tìm hiểu lịch sử.
Điểm dừng an toàn quanh cầu khi đi bằng xe máy
Lối lên cầu chỉ dành cho xe máy, xe đạp và người đi bộ: chân cầu phía Gia Lâm có bãi giữ xe nhỏ dưới chân dốc dẫn, gửi xe ở đó rồi đi bộ lên cầu là cách ngắm thoải mái nhất, miễn lo xe giữa lan can hẹp. Dưới chân cầu phía bờ nam quanh cụm Hàng Chiếu, các quán cà phê tầng cao nhìn ra sông là góc ngắm cả khung cầu đẹp, kinh nghiệm gửi xe quanh khu này có trong bài đi lên cầu Long Biên bằng xe máy.
Bãi sông ven sông Hồng phía bờ bắc, nơi từng là bến phà cũ, giờ là bãi cỏ rộng ven đường đê, hợp dừng chụp ảnh toàn cảnh cây cầu từ xa. Khung giờ qua cầu đẹp nhất trong ngày đã được xếp trong bài qua cầu Long Biên lúc nào đẹp nhất; hôm trời mưa thì nên đọc thêm cách xử lý mặt cầu trơn ở bài cầu Long Biên ngày mưa trước khi lên cầu.
Cuối tuần, hai đầu cầu có nhóm nhiếp ảnh đi bộ lên cầu chụp bình minh hoặc hoàng hôn, dòng xe máy chậm giãn quanh họ; tài xế cần giữ tốc độ thấp và không bấm còi, vì đoạn cầu vang tiếng thép rất lớn. Các buổi chiều mát, bãi cỏ dưới chân cầu phía bờ bắc có gia đình thả diều, đậu xe ven đường đê phải sát lề và bật đèn khuya. Cảnh sống quanh cây cầu cũ là phần hấp dẫn không kém chính cây cầu, ngồi quán nước chân đê ngắm dòng người qua lại chừng mười phút là thấy rõ vì sao cầu gắn với người Hà Nội tới vậy.
Cầu hôm nay và thói quen nên có khi qua
Ngày nay cầu vẫn chạy tàu hàng tốc thấp, hai làn xe máy và xe đạp hai bên, khung giới hạn tải của cầu cũ khiến dòng xe trên cầu luôn chậm đều, và đây chính là điều kiện cho ai muốn đi ngắm: giữ làn phải, không dừng giữa nhịp, không vượt giữa các tấm ghép thép. Cầu giờ là một mảnh quen thuộc của Hà Nội hiện đại, cứ chiều về lại thấy dòng xe máy nối đuôi chậm rãi qua sông, dưới là bãi sông rộng trải cát.
Vài chi tiết nhỏ đáng để ý khi qua cầu: biển giới hạn tải và biển hướng dẫn làn ở hai đầu, các cột số nhịp đánh dấu dọc lan can, và tiếng tàu hàng chạy ban đêm vang xa tới cả khu phố ven sông. Ai thích lịch sử sâu hơn có thể tìm xem tư liệu về quá trình xây cầu thuở trước, phôi đúc thép qua đường sắt từ Hải Phòng lên, một kỳ công của kỹ thuật thời bấy giờ. Tất cả những chi tiết đó hiện diện ngay trên khung cầu khi đi chậm, nên lần tới qua cầu, hãy để mình có thêm mười phút đi bộ thay vì lướt qua.
Chốt lại, biết vài nét về lịch sử cầu Long Biên trước khi qua cầu khiến chặng đường thêm ý nghĩa: từ công trình sắt thép hơn một trăm năm tuổi, những nhịp được vá lại sau chiến tranh, tới hình ảnh ngày thường của dòng xe máy chậm rãi qua sông. Gửi xe dưới chân cầu, đi bộ lên nhịp thép già, ngắm bãi sông từ lan can: đó là cách thăm cây cầu già nhất Hà Nội trọn vẹn nhất.