Khách thuê xe ở tiệm tôi hay hỏi muốn xem điêu khắc thời Lý mà không đi xa thì đi đâu. Tôi thường chỉ đi chùa Phật Tích bằng xe máy, từ Long Biên chạy chừng một tiếng là tới chân núi Lạn Kha. Ở đây còn pho tượng A Di Đà bằng đá và dãy linh thú đá thời Lý, đủ để dành trọn một buổi sáng. Dưới đây là đường đi, cách xem từng hiện vật và vài lưu ý khi gửi xe, vào chùa.
Chùa Phật Tích ở đâu, vì sao đáng đi
Chùa Phật Tích, tên chữ là Vạn Phúc tự, nằm trên sườn nam núi Lạn Kha, thuộc xã Phật Tích, huyện Tiên Du cũ của Bắc Ninh. Sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025, các xã Phật Tích, Minh Đạo và Cảnh Hưng nhập thành xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh mới.
Theo sử cũ, năm 1057 vua Lý Thánh Tông cho dựng tháp và tạc tượng ở đây, và chùa từng là một trung tâm Phật giáo lớn thời Lý, Trần. Thời kháng chiến chống Pháp, chùa bị phá gần hết; phần lớn kiến trúc bạn thấy hôm nay được dựng lại về sau. Thứ còn nguyên giá trị là những hiện vật đá: pho tượng A Di Đà, bộ mười linh thú, các mảng chạm rồng. Pho tượng và bộ linh thú đều đã được công nhận là bảo vật quốc gia.
Nói cách khác, người mê mỹ thuật cổ đến Phật Tích không phải để ngắm mái chùa, mà để đứng thật lâu trước đá.
Đường đi chùa Phật Tích bằng xe máy từ Hà Nội
Quãng đường từ trung tâm Hà Nội khoảng 25 đến 30 km, tùy chỗ xuất phát. Lộ trình dễ nhớ gồm ba chặng:
- Sang Long Biên, Gia Lâm. Từ khu Hoàn Kiếm qua cầu Chương Dương hoặc cầu Long Biên sang bờ bắc sông Hồng, rồi theo hướng Gia Lâm, Yên Viên.
- Qua cầu Đuống lên Từ Sơn. Đi theo quốc lộ 1 cũ, qua cầu Đuống rồi lên Từ Sơn. Không chạy vào cao tốc Hà Nội – Bắc Ninh, để ý biển cấm xe máy ở các nút giao.
- Từ khu Từ Sơn, Lim vào Phật Tích. Rẽ về phía nam theo đường tỉnh, hướng sông Đuống. Đặt điểm đến là chùa Phật Tích trên bản đồ để khỏi nhầm lối rẽ giữa các làng.
Thời gian chạy thường từ 45 phút đến một tiếng, chưa kể tắc ở đầu cầu Đuống giờ cao điểm. Đường bằng, không đèo dốc, người lần đầu chạy ra tỉnh cũng đi được. Đoạn quốc lộ 1 cũ nhiều xe tải và xe khách, giữ làn phải, không len giữa hai xe lớn.
Lên chùa có đoạn dốc ngắn và bậc đá. Tôi khuyên để xe dưới chân núi rồi đi bộ lên, vừa xem cảnh vừa khỏi phải quay đầu xe trên dốc.
Xem tượng A Di Đà thời Lý thế nào
Pho tượng đặt trong chính điện, tạc từ đá xanh nguyên khối, tính cả bệ cao gần ba mét. Đây được coi là một trong những pho tượng Phật cổ nhất có niên đại xác định ở Việt Nam, và là mẫu mực của điêu khắc Phật giáo thời Lý.
Khi đứng trước tượng, để ý mấy chi tiết:
- Khuôn mặt đầy đặn, mắt khép hờ, hiền mà nghiêm, khác hẳn những pho tượng sơn son thếp vàng các thời sau.
- Tóc xoắn ốc thành từng lọn nhỏ đều nhau, chạm rất kỹ.
- Áo cà sa mỏng, nếp áo chảy mềm theo thân, nhìn như vải dù là đá.
- Tòa sen và đế tượng chạm nhiều lớp cánh sen, hoa văn sóng nước và rồng uốn lượn, những mô típ quen thuộc của thời Lý.
Trong điện thường hơi tối, ảnh điện thoại khó lên chi tiết. Đứng xa một chút để nhìn tổng thể, rồi lại gần xem nếp áo và tòa sen. Không chạm tay vào tượng, không bật đèn flash, và hỏi nhà chùa trước nếu muốn chụp trong điện.
Một số bảo tàng ở Hà Nội có trưng bày bản phục chế pho tượng này. Ai xem bản phục chế trước rồi mới đến Phật Tích sẽ thấy rõ cái khác của chất đá thật và dấu thời gian trên bề mặt.
Dãy linh thú đá trước sân chùa
Trên sân trước chính điện là hàng mười con thú đá, xếp thành năm cặp: sư tử, voi, tê giác (có tài liệu gọi là sấu), trâu và ngựa. Mỗi con nằm phục trên một bệ đá chạm hoa sen, như đang chầu về phía Phật.
Cách xem cho đỡ vội:
- Đi một lượt dọc hàng trước để thấy nhịp chung của cả bộ, sau đó mới dừng lại từng con.
- Để ý hình khối: thân tròn, chắc, chân xếp gọn, ít chi tiết vụn, nhưng mỗi con một thần thái riêng.
- Nhìn kỹ bệ đá, các lớp cánh sen chạm nổi khác nhau giữa từng cặp.
- Buổi sáng nắng xiên, bóng đổ làm rõ đường chạm hơn hẳn buổi trưa.
Không trèo, không ngồi lên tượng, không cho trẻ con cưỡi để chụp ảnh. Đá đã gần nghìn năm tuổi, mỗi lần va chạm đều để lại dấu.
Gần đó còn Long Trì, ao nhỏ có thềm đá chạm đôi rồng, và vườn tháp mộ các vị sư, góc yên tĩnh nhất khu chùa.
Một buổi ở Phật Tích: giờ đi, gửi xe, trang phục
Lịch gợi ý cho một buổi sáng:
- 7 giờ 30 xuất phát từ Long Biên.
- Khoảng 8 giờ 30 tới chân núi, gửi xe, đi bộ lên.
- Xem tượng A Di Đà và dãy linh thú trước khi khách đông.
- Đi tiếp Long Trì, vườn tháp, nghỉ dưới bóng cây.
- Khoảng 11 giờ rời chùa, ăn trưa ở Từ Sơn hoặc về Hà Nội.
Gửi xe ở bãi có người trông, lấy vé, hỏi giá trước khi dắt xe vào. Không dựng xe trên đoạn dốc nghiêng hay chắn lối đi, không treo mũ và túi trên xe.
Vào chùa nên mặc kín đáo, quần áo dài quá gối, đi dép dễ tháo vì có điện phải bỏ giày. Đi nhẹ, nói khẽ, đặt lễ đúng chỗ nhà chùa hướng dẫn.
Hội chùa Phật Tích thường diễn ra đầu tháng Giêng âm lịch, gắn với tục xem hoa mẫu đơn và truyền thuyết Từ Thức gặp tiên. Dịp này rất đông, đường vào chậm, khó đứng lâu trước hiện vật. Ai muốn xem tượng kỹ nên chọn ngày thường; lịch hội có thể thay đổi, hãy kiểm tra thông báo của địa phương trước khi đi.
Ghép thêm điểm trong cùng ngày
Muốn trọn một ngày theo dấu Phật giáo Kinh Bắc, có thể vượt sông Đuống xuống Thuận Thành xem chùa Dâu và thành cổ Luy Lâu; mở bản đồ chọn cây cầu gần nhất. Thích mỹ thuật thời Lý thì để dành một chuyến khác cho chùa Long Đọi Sơn ở Duy Tiên, cũng là một ngôi chùa gắn với triều Lý.
Thuê xe và chuẩn bị trước chuyến đi
Cung ngắn, đường bằng, xe số hay xe ga đều đi tốt. Ở tiệm, Honda Wave giá 150.000 đ một ngày, Honda Vision 200.000 đ một ngày; xem đủ ở bảng giá thuê xe. Tiệm mở 09:00–21:00 và không giao xe ngoài giờ, nên ai muốn xuất phát lúc 7 giờ 30 thì nhận xe từ chiều hôm trước. Đặt cọc, có kèm mũ bảo hiểm hay không, xin xác nhận trực tiếp khi gọi 0942 467 674.
Trước khi đi kiểm tra phanh, lốp, đèn và mang áo mưa gọn. Muốn tìm thêm điểm cho các cuối tuần sau, xem chuyên mục cung đường cuối tuần và trang tổng hợp cung đường xe máy.