Ít huyện nào gói được ba thứ đáng đi trong bán kính vài cây số như Duy Tiên: một ngôi chùa cổ nằm lưng chừng núi với tháp gạch nổi tiếng, một làng nghề làm trống truyền gần nghìn năm, và một làng lụa từng có tiếng khắp miền Bắc. Chuyến Duy Tiên Hà Nam bằng xe máy từ Hà Nội là cung ngắn, chừng sáu mươi cây số một chiều, thậm chí không cần dậy quá sớm, nhưng cho đủ phần chùa, phần nghề và phần mua sắm. Bài này xếp ba điểm thành một ngày gọn, kèm tuyến đường và vài lưu ý để khỏi bỏ sót thứ đáng xem nhất của từng nơi.
Duy Tiên Hà Nam bằng xe máy: tuyến và lịch trình
Tuyến ngắn: từ Hà Nội qua cầu, theo trục đường lớn xuống hướng Phủ Lý, tới khu Duy Tiên thì rẽ theo biển chỉ dẫn lên chùa Long Đọi Sơn, phần chùa nằm trên núi thấp sau thôn Đọi Tam. Tổng một chiều chừng sáu mươi cây số, đường rộng gần hết, đoạn cuối lên núi nhỏ quanh co nhưng ngắn. Ai đi từ phía nam Hà Nội có thể men đường đê cho đẹp, thêm chút cây số nhưng tránh trục đông.
Lịch trình một ngày: xuất phát bảy giờ, tới chùa Long Đọi Sơn khoảng tám giờ rưỡi, xem chùa và tháp trong hơn một tiếng; mười giờ xuống thôn Đọi Tam thăm làng trống, xem thợ đóng da và thử tiếng trống; mười một giờ rưỡi chạy sang làng lụa Nha Xá, ăn trưa tại phố thị trấn gần đó trước khi vào làng; chiều xem dệt và mua lụa, ba giờ lên đường về, về Hà Nội trước bốn giờ rưỡi. Cung ngắn cho khung về dư sức, nên nhóm chậm chân có thể nới từng mốc mà khỏi lo tối đường.
Chùa Long Đọi Sơn: chùa cổ trên núi
Chùa Long Đọi Sơn dựng từ thời Lý trên sườn núi Đọi, tên tuổi gắn với tòa tháp gạch nổi bật, một trong những tháp cổ đẹp còn nguyên của miền Bắc, cùng các pho tượng đá và bia thời Lý. Đường lên chùa qua bậc đá qua rặng cây, đi bộ chừng mười phút từ chân núi, phần dốc nhẹ hợp cả người lớn tuổi. Trên sân chùa nhìn xuống đồng Duy Tiên trải rộng, khung sáng sớm còn sương là đẹp nhất.
Về thời tiết, chùa trên núi thấp gió mạnh hơn dưới đồng, mùa đông sớm se lạnh còn mùa hè trưa thoáng mát, nên mặc thêm lớp mỏng nếu đi khung sớm; sau mưa bậc đá lên chùa trơn, đi sát mép có tay vịn. Phần xem nên chậm: tháp gạch với từng lớp gạch xếp khít không hồ nước, các tượng đá ở hiên và trong điện, cùng tấm bia cổ ghi công việc dựng chùa. Lễ nghi giữ phép chùa cổ: trang phục kín, giọng thấp, không trèo lên bệ đá chụp. Cuối tuần khách hương khói đông, phần chụp tháp nên canh khung vắng giữa hai đoàn khách.
Làng trống Đọi Tam: nghe thử một tiếng
Làng trống Đọi Tam nằm ngay chân núi, là làng nghề làm trống truyền từ đời Lý, nơi tiếng trống từng được chọn cho triều đình theo truyền thuyết địa phương. Vào làng dễ nhận ra nhà nào cũng có tiếng búa da và mùi gỗ; nhiều xưởng mở cửa cho khách xem thợ đóng da lên thành trống và sóc mặt trống. Thứ đáng nghe là thử tiếng: chủ xưởng thường mời gõ thử vài quả, mỗi quả một âm, trống hay là trống vang đều từ mặt tới thành.
Mua trống nhỏ về làm quà hoặc trống lớn cho nhà văn hóa đều được, phần giá thẳng với chủ xưởng, khỏi qua trung gian. Trẻ con đi cùng rất thích phần thử gõ, nên chặng này hợp gia đình. Ai muốn xem trống to làm trọn bộ thì hỏi trước xưởng vì không phải ngày nào cũng có xe tải đến chở.
Làng lụa Nha Xá: chặng cuối chiều
Nha Xá là làng lụa thuộc Duy Tiên, từng nổi tiếng với vải lụa dệt tay, ngày nay vẫn giữ được các hộ dệt chạy máy song song với nghề chăn tằm truyền thống của làng. Vào làng sẽ thấy khung cửi nằm giữa nhà, tiếng thoi rào rào cả xóm, và các cửa hàng vải phô từ lụa hoa đến lụa túi. Phần mua nên lựa chậm: lụa thật sờ dày và se sợi không rối, màu nhuộm đều, hỏi giá theo mét trước khi cắt.
Ngoài mua vải, đáng xem là quy trình: vài hộ còn ướm tơ, se sợi và dệt tại nhà, khách được xem trọn từ tơ trắng tới tấm lụa thành hình. Người làng kể nghề lụa nơi này từng nuôi cả xóm qua bao đời khó khăn, và đến nay các hộ vẫn giữ khung cửi cũ bên cạnh máy dệt mới, phần để làm mẫu truyền thống cho con cháu nhìn mà nhớ. Ai mua lụa may áo dài hoặc áo dài cổ truyền nên chọn các cửa hàng lớn ở đầu làng, phần màu và hoa văn đều hơn chỗ bán lẻ ven đường. Ai mê ảnh chụp sống động thì khung trong nhà dệt với luồng sáng cửa sổ là góc hiếm nơi nào có.
Vài lưu ý cho cả ngày
Xe của cung ngắn cũng cần kiểm tra: lốp, thắng và xăng, vì đoạn lên núi có dốc ngắn; giày bít mũi cho bậc đá ở chùa và nền đất làng nghề. Giữa ba điểm đều có quán nước, mang theo bình riêng cho chủ động. Thứ tự đảo giữa trống và lụa được, miễn giữ chùa buổi sáng vì khung ánh sáng và vắng khách.
Về phép tắc nơi làng nghề: xin phép trước khi chụp trong nhà dân, mua thì hỏi giá rõ, và khỏi mặc cả kỳ quá với các cụ làm nghề, phần lụa và trống ở đây là công sức thật của nhiều người. Cuối thu và trước Tết là hai khung làng đông khách chở hàng, nếu đi đúng dịp thì thấy phần đông xe hàng ở làng, một cảnh tượng riêng của vùng nghề.
Ba điểm trong một ngày kiểu này thuộc bộ tuyến cuối tuần quanh Hà Nội tại chuyên mục cung đường cuối tuần; tổng quan các tuyến nằm ở trang cung đường. Ai muốn ghép thêm Phủ Lý hoặc các điểm Hà Nam khác cùng ngày thì xem gợi ý trong du lịch Hà Nội.