Muốn dạo khu tập thể cũ Hà Nội để xem những dãy nhà gạch thời bao cấp, những ban công cơi nới lồng sắt và sân chơi chung giữa các khối nhà, xe máy là cách đi gọn nhất. Bốn khu Kim Liên, Trung Tự, Khương Thượng và Thành Công nằm gần nhau ở phía tây nam trung tâm, nối được thành một vòng nửa ngày. Cái khó là đây là nơi hàng nghìn gia đình đang sống, ngõ hẹp, trẻ con chạy chơi. Bài này gợi ý thứ tự đi theo bản đồ, giờ nên đến, chỗ gửi xe và phép lịch sự để không chắn lối nhà người khác.
Dạo khu tập thể cũ Hà Nội: bốn khu nằm ở đâu trên bản đồ
Ba khu đầu nằm sát nhau trong địa bàn quận Đống Đa cũ, còn Thành Công lệch lên phía bắc, thuộc Ba Đình cũ. Tên phường trên ứng dụng bản đồ có thể đã đổi sau đợt sắp xếp hành chính, cứ gõ “khu tập thể” kèm tên khu là ra.
- Kim Liên: nằm giữa trục Lê Duẩn, Giải Phóng ở phía đông và phố Phạm Ngọc Thạch ở phía tây. Báo chí thường nhắc đây là một trong những khu nhà ở tập thể đầu tiên ở miền Bắc, khởi công từ năm 1959 với sự hỗ trợ của chuyên gia nước ngoài. Nhà thấp, tường gạch, xen giữa là sân và cây to.
- Trung Tự: ngay bên kia Phạm Ngọc Thạch, kéo về phía Đặng Văn Ngữ. Nhiều dãy năm tầng, mặt tiền dày đặc khung sắt cơi nới.
- Khương Thượng: lùi xuống phía nam, gần Tôn Thất Tùng và Trường Chinh, không xa ngã tư Sở. Ngõ sâu và ngoằn ngoèo hơn.
- Thành Công: nằm cạnh Láng Hạ và hồ Thành Công, nổi tiếng với các khối nhà lắp ghép bằng tấm bê tông đúc sẵn.
Lộ trình vòng xe máy: đi từ nam lên bắc
Thứ tự hợp lý nhất là đi Kim Liên trước, sang Trung Tự, vòng xuống Khương Thượng rồi mới chạy lên Thành Công. Đi vậy ít phải quay đầu ở các nút đông.
- Vào Kim Liên. Người ở Long Biên qua cầu Chương Dương, theo Trần Hưng Đạo nhập Lê Duẩn rồi xuôi về phía nút Kim Liên. Gần nút thì giảm tốc, rẽ vào phố nội khu.
- Sang Trung Tự. Từ Kim Liên chỉ cần cắt qua Phạm Ngọc Thạch ở nút có đèn. Đoạn này ngắn, đi bộ cũng được.
- Xuống Khương Thượng. Ra Đông Tác hoặc Chùa Bộc, rẽ Tôn Thất Tùng về phía Trường Chinh.
- Lên Thành Công. Quay lại Chùa Bộc, theo Thái Hà sang Láng Hạ, đi tiếp về phía hồ Thành Công.
Phần vòng giữa bốn khu chỉ khoảng chục cây số đường phố, nhưng nên dành trọn một buổi vì mỗi khu đáng dừng ít nhất nửa tiếng. Ít thời gian thì giữ cặp Kim Liên, Trung Tự. Một vòng phố khác để tham khảo là bài cung đường nội thành qua Trần Phú, Ngọc Khánh buổi tối.
Nên đi giờ nào để vừa đẹp vừa đỡ phiền
Khu tập thể có nhịp sống riêng. Sáng sớm người đi làm, đưa con đi học kéo xe ra cùng lúc, ngõ chật nhất. Khoảng giữa buổi sáng ngày thường, sau giờ cao điểm, là lúc dễ chịu nhất: ngõ vãn xe, nắng chiếu xiên vào mặt nhà, hàng quán chân cầu thang đã mở.
Chiều muộn cho ánh sáng ấm, hợp chụp những dãy ban công, nhưng cũng trùng giờ tan tầm trên Chùa Bộc, Tôn Thất Tùng và Láng Hạ. Đi chiều thì vào khu trước khi đường lớn đặc xe. Hôm mưa to nên hoãn, sân trong nhiều khu thấp và đọng nước.
Nhìn gì ở kiến trúc tập thể thời bao cấp
Bạn không cần vào trong nhà ai để thấy cái hay của các khu này. Đứng ở sân chung hoặc mép ngõ là đủ nhìn:
- Ban công cơi nới. Những khung sắt nhô ra khỏi mặt tường, dấu vết nhiều thập kỷ các gia đình tự mở rộng chỗ ở.
- Cầu thang và hành lang chung. Kiểu hành lang dài chạy dọc tầng là nơi hàng xóm gặp nhau mỗi ngày.
- Sân giữa các dãy nhà. Sân là chỗ trẻ con đá bóng, người già tập thể dục, có hàng xôi, quán trà đá.
- Mặt nhà lắp ghép ở Thành Công. Đường ghép giữa các tấm bê tông hiện rõ trên tường, khác hẳn những dãy xây gạch ở Kim Liên.
Chụp ảnh sao cho phải phép
Chụp kiến trúc từ khoảng cách vừa phải, ưu tiên góc toàn cảnh. Muốn chụp người, nhất là trẻ em hay cụ già đang ngồi trước cửa, hãy hỏi trước một câu và nhận cái lắc đầu nhẹ nhàng nếu họ không muốn. Đừng chĩa máy vào cửa nhà đang mở.
Đi trong ngõ hẹp và gửi xe cho đúng
Đây là nhà có người ở, không phải bảo tàng ngoài trời. Vài nguyên tắc giữ cho chuyến đi êm:
- Vào ngõ thì đi chậm, bằng tốc độ người đi bộ, không nẹt ga, không bấm còi liên tục. Lối quá hẹp thì tắt máy, dắt bộ.
- Gửi xe ở điểm có người trông và có vé, thường ở sân hoặc chân các dãy nhà. Hỏi giá trước khi gửi, chụp lại vé và vị trí xe.
- Không dựng xe chắn chân cầu thang, cửa nhà hay lối thoát hiểm, kể cả chỉ dừng vài phút để chụp ảnh.
- Không tự lên cầu thang, hành lang khi không có ai mời. Đó là lối đi riêng của cư dân.
- Nói nhỏ, đi gọn, đi nhóm thì tách thành hai, ba xe một lượt chứ đừng kéo cả đoàn vào cùng một ngõ.
Bài gửi xe ở khu tập thể cũ: chọn chỗ và giữ xe nói kỹ hơn về nhịp bãi xe ở loại khu này. Ai đi xe nhỏ trong ngõ sâu Khương Thượng có thể đọc thêm bài xe 50cc trong ngõ sâu Khương Thượng, Định Công để biết cách quay đầu và nhường xe ngược chiều.
Một số khu đang trong diện cải tạo: nhìn thận trọng
Theo các tin báo chí, thành phố đã phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch chi tiết cải tạo, xây dựng lại các khu Kim Liên, Trung Tự, Khương Thượng từ đầu năm 2025, còn khu Thành Công đã có đồ án quy hoạch chi tiết được duyệt. Phường Kim Liên cũng có kế hoạch kiểm định các chung cư cũ trên địa bàn trong năm nay. Tiến độ từng dãy có thể khác nhau và thay đổi, đừng tin lời đồn về ngày phá dỡ khi chưa có thông báo chính thức.
Gặp dãy nhà đã quây tôn, có biển công trường hay dây cảnh báo thì chỉ đứng ngoài nhìn, không vượt rào để chụp. Nhà đang chờ di dời vẫn có thể còn người ở, càng cần giữ yên lặng.
Ghép thêm điểm dừng quanh vòng tập thể
Ngay phía nam nút Kim Liên là đền Kim Liên, trấn Nam của Thăng Long, nằm lùi trong phố nhỏ Kim Hoa. Có thể ghé đền trước khi vào khu tập thể, đường vào có ở bài đền Kim Liên, trấn Nam của Thăng Long ở Phương Liên.
Một vòng tập thể cũ trọn vẹn khi bạn đi chậm, gửi xe đúng chỗ và để cư dân yên ổn với nhịp sống của họ. Các lộ trình phố phường khác nằm ở mục cung đường nội thành, còn những chuyến đi xa hơn có trong chuyên mục cung đường.