Lên tới Lũng Cú, hầu hết nhóm chỉ dừng ở cột cờ rồi về, trong khi sát ngay dưới chân núi là làng Lô Lô Chải Lũng Cú: một thôn nhỏ của người Lô Lô, nơi nhà cửa, trang phục và nếp sinh hoạt vẫn giữ đúng dáng làng bản giữa vùng đá. Ghé bằng xe máy chỉ thêm ba mươi phút tới một giờ, nhưng đổi lại cả nhóm được đi giữa một cộng đồng thật chứ không chỉ nhìn từ trên đỉnh. Bài này nói cách đến, cách ghé và trên hết là cách ứng xử cho chuyến thăm bản được cả đôi bên vui.
Làng Lô Lô Chải Lũng Cú nằm ở đâu
Thôn thuộc xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, nằm trên đường từ phố cổ Đồng Văn lên cột cờ Lũng Cú, nên gần như không tốn thêm cây số nào nếu nhóm định đi cột cờ: cứ để làng ở chặng cuối trước khi leo lên đỉnh, hoặc ghé lúc chiều về. Từ phố cổ tới Lũng Cú chưa tới ba mươi cây số đường núi, chạy chậm hơn một tiếng, nên làng luôn gắn được vào lịch Lũng Cú mà không cần dời giờ khác.
Điểm cần biết trước: đây là làng bản có người ở thật, không phải khu du dịch đóng sân khấu. Nhà trong làng mở cửa khách hay không là do từng nhà, và mọi trải nghiệm trong làng đều đi qua câu hỏi trước, không qua vé mùa.
Chạy xe vào làng thế nào cho đúng
Đường vào thôn nhỏ, hẹp và men dốc, nên cách đúng là giảm tốc từ ngã rẽ, để xe ở khoảng đất trống đầu làng rồi đi bộ vào. Không nên đánh xe vào giữa thôn: mặt đường đất có lúc đóng bánh xe khó phục hồi, và trẻ nhỏ hay chạy quanh các khúc cua khu dân cư. Nhóm đông thì dừng ngoài, đi vào theo nhóm hai ba người cho khung cảnh bản thoáng tiếng động máy.
Về giờ ghé, khung đẹp là đầu giờ chiều, khi nắng chếch làm mái đá và những vườn rào nổi màu; sáng sớm làng còn sương và bếp khói, đẹp nhưng hơi vắng người gặp. Tránh giờ nghỉ trưa của bản, lúc nhiều nhà đóng cửa, khoảng giữa trưa tới đầu giờ chiều muộn. Nếu tới đúng giờ đó, cứ ngồi quán nước đầu làng chờ buổi chiều mát, việc này cũng là dịp nghe chuyện đường lên Lũng Cú từ chính người bản địa.
Thăm nhà người Lô Lô: những điều đáng biết
Người Lô Lô ở đây giữ nhà truyền thống với bếp lửa giữa nhà, nơi khách được mời ngồi quanh khi trời lạnh. Đi vào nhà theo lời mời, không tự đẩy cửa; dép thường được để ngoài bậc thềm, nên nhìn theo chủ nhà mà làm. Trong nhà nhiều gia đình có khu thờ cúng tổ tiên đặt ở vị trí trang trọng: tuyệt đối không bén mảng, không chụp ảnh khu đó nếu chưa hỏi, và không với tay lên những gác, ngăn bàn đang bày đồ cúng.
Nếu được mời đồ ăn nước uống, nhận bằng hai tay và để lại một phần là phép lịch sự của núi rừng. Nhóm muốn tìm hiểu sâu thì nên nhờ chủ nhà hoặc người dân địa phương dẫn kể thay vì tự đoán về phong tục, vì mỗi nhà, mỗi họ lại có lệ khác nhau. Ai có thể, mua ít hàng thêu ren của bà con trong làng: đó là cách ủng hộ trực tiếp và cũng là quà đàng hoàng nhất của Lũng Cú.
Chụp ảnh cùng dân bản: hỏi thế nào cho tự nhiên
Chân dung người dân, đặc biệt là người già mặc lễ phục Lô Lô, là thứ nhiều nhóm lên vùng cao tìm, và cũng là thứ dễ bị làm phiền nhất. Phép tắc chỉ có một câu: hỏi trước bằng lời hoặc bằng cử chỉ rõ ràng, chờ gật đầu rồi mới nâng máy. Không chụp trộm đang làm việc, không dí máy vào mặt trẻ con, và sau khi chụp, đưa ảnh xem hoặc nói lời cảm ơn là cách để lần sau người ta vẫn vui khi thấy khách máy.
Cảnh làng, mái nhà, vườn rào thì chụp được thoải mái hơn, nhưng cũng nên đứng ở lối đi chung thay vì trèo lên bờ ruộng hay dựa vào ván nhà. Cả nhóm chụp chung nên chọn bãi trống đầu làng: vừa đủ khung mái nhà và núi đá phía sau, vừa không chắn lối đi của dân.
Ghép Lô Lô Chải vào lịch Lũng Cú
Lịch gợi ý cho một sáng từ phố cổ Đồng Văn: lên cột cờ đón nắng sớm, xuống ghé làng khoảng chín giờ rưỡi tới mười giờ, ăn nhẹ hoặc về phố cổ ăn trưa. Với nhóm đi theo bài lịch trình Hà Giang xe máy bốn ngày ba đêm, đây là buổi sáng ngày ba; còn nếu hôm trước đã dành buổi chiều cho dinh thự họ Vương ở Sà Phìn, thì sáng nay đã kín vừa đẹp: di tích hôm trước, bản người hôm sau.
Trước chuyến, nhóm nên thống nhất quy tắc chung như đã hướng dẫn trong bài thuê xe máy cho nhóm bạn ở Hà Nội cần chuẩn bị gì, kể cả việc ai giữ đồ khi cả nhóm đi bộ vào thôn, để không ai phải vác balo to đứng giữa nhà người ta.
Chốt lại: ba mươi phút đổi một trải nghiệm bản thật
Lô Lô Chải không có cổng, không có vé và không có sân khấu: chỉ có lối đá, bếp lửa và người thật, và đó chính là giá trị của nó. Ghé đúng phép, hỏi trước mọi cánh cửa, và nhóm sẽ rời Lũng Cú với một kỷ niệm bản làng mà cột cờ phía trên không bao giờ cho. Các tuyến và điểm dừng khác của vùng cao được cập nhật trong mục cung đường Hà Giang, còn tổng quan các hành trình từ Hà Nội nằm trong trang cung đường và hành trình.