Gặp xe tải trên đường đèo Hà Giang là khoảnh khắc thử bản lĩnh hơn mọi khúc cua: con đường chật lại, bánh xe container chiếm trọn mặt, và bên xe máy chỉ còn một dải đá cạnh vách. Xe lớn lên vùng cao thường xuyên, từ xe khách chạy tuyến thành phố Hà Giang tới Đồng Văn, tới xe tải chở hàng cho thị trấn, nên câu hỏi không phải có gặp hay không, mà gặp thì xử ra sao. Bài này trả lời theo từng tình huống: nhường bên nào, dừng ở đâu, và hiểu còi của xe lớn nói gì.
Xe tải trên đường đèo Hà Giang: nhường bên nào
Trước hết, một sự thật cần chấp nhận ngay: trên đèo hẹp, xe máy luôn là bên phải nhường trước. Xe tải lùi trên dốc gần như bất khả, xe khách dài cua chiếm cả hai làn, còn xe máy có thể dừng và ép sát trong vài giây. Quy tắc thực tế của tài xế vùng cao: xe nhẹ nhường xe nặng, ai cơ động hơn nhường trước, và nhường bằng cách dừng hẳn, không phải ép sát lướt qua.
Về quy ước lên dốc và xuống dốc, quan điểm chung khi hai xe lớn chạm mặt trên đường một làn là xe xuống dốc nhường xe lên dốc, vì xe chở nặng leo dốc dừng là mất đà, còn lúc xuống thì cứ phanh. Với xe máy, quy ước đó chỉ mang tính tham khảo: bên nào thấy trước thì chuẩn bị trước, và bên nào nhẹ thì dừng trước, kể cả khi lý thấp đứng về phía mình.
Một lỗi chí mạng cần gọi tên: đeo cột nhường theo kiểu giữ sát mép mà vẫn chạy. Đèo nhiều đoạn mép không đủ chịu, sạn đá trồi lên mép, và hai bánh xe máy trong vài chục centimet sát mép là khoảng cách giữa nhường đường và rơi đường. Nhường có nghĩa là dừng, bánh đứng hẳn, để xe lớn trôi qua trong mặt đường trống.
Chọn chỗ dừng: không phải chỗ tiện, mà chỗ an toàn
Khi nghe còi từ khúc cua phía trước, việc đầu tiên là tìm chỗ dừng, và chỗ dừng đúng có ba tiêu chí. Một, thẳng: chỗ dừng phải cho xe máy nhìn được hoặc bị nhìn thấy từ hai phía, không nằm ngay sau khúc cua mù. Hai, chắc: mép bên vách đá luôn hơn mép bên sườn dốc, sát vách là vị trí đứng mặc định. Ba, rộng: đủ cho xe lớn quét đuôi qua mà không chạm, vì đuôi xe tải quét ngang khi cua là phần hay quên nhất.
Nếu chưa kịp tìm đủ ba tiêu chí, cứ dừng ở chỗ thẳng nhất đang có, bật đèn khẩn, và đứng yên: xe lớn đã thấy xe máy đứng là xe lớn đã tự đoán đường. Cái chết của tình huống này là lang thang đổi chỗ lúc xe đã vào cua.
Trên những đoạn có sẵn chỗ né ven vách, tài xế xe máy vùng cao chạy còn biết trước cả vị trí: học thuộc mấy chỗ rộng đầu dốc để chủ động dừng cho xe tải qua, thay vì bị ép chọn giữa mép và vách. Ai chạy mới thì cứ đi chậm hơn tốc độ của mình một bậc, để mọi quyết định dừng đều còn dư địa.
Còi và đèn: ngôn ngữ trên đèo
Xe lớn dùng còi làm lời nói, và hiểu được thì bớt sợ. Còi dài, vang từ xa trong khúc cua là câu xin đường: xe sắp ra, hỏi xe nhỏ đã né chưa. Trả lời đúng không phải bấm lại, mà là dừng hẳn về bên vách, và nếu đêm, chuyển pha nháy hai lần để xác nhận đã thấy. Còi kép gấp giữa đường hẹp thường là cảnh báo xe đã đà, không dừng được, khi đó mọi tính toán nhường phải nhường ngay lập tức.
Xe khách tuyến chính chạy lịch trình quen thuộc, tài xế thuộc đường như nhà mình, và họ chạy nhanh một cách tự tin. Đừng lấy tốc độ của họ làm chuẩn cho xe máy: cứ để họ vượt ở đoạn thẳng, và kéo cự ly lại ở khúc cua. Xe tải chở đá, chở gỗ chạy theo mùa vụ, thường nặng và khó phanh, nhóm gặp nhiều nhất trong mùa xây dựng và mùa gặt.
Khoảng cách khi theo sau và khi bị theo sau
Chạy sau xe lớn trên đèo có hai cái giá: bụi trắng che hết tầm nhìn, và màn xe chắn hết dấu hiệu mặt đường phía trước. Khoảng cách đủ là khoảng cách thấy được mặt đường bên trái xe, và chỗ vượt chỉ nên là đoạn thẳng dài, thấy rõ đầu kia. Vượt xe container lúc nó đang vào cua, kể cả chậm, là quyết định không lấy lại được nếu có xe ngược chiều.
Bị xe lớn áp sát phía sau càng phải bình tĩnh hơn: giữ làn phải ổn định, chạy đều, và chủ động nhường ở đoạn thẳng kế tiếp bằng cách tấp lề hẳn và để nó qua. Xe lớn không thích đi sau xe máy chậm, và một lần nhường chủ động tốt hơn mười phút bị áp sát. Cách giữ khoảng cách khi gặp xe container trên đường hẹp đã bàn trong bài gặp xe container trên đường hẹp, và nguyên tắc đó trên đèo chỉ càng đúng hơn.
Ai mới tập chạy đèo nên đọc trước bài chạy vòng cung Hà Giang theo chiều nào, vì hướng chạy quyết định số lần chạm mặt xe lớn: chiều thuận thường gặp nhiều xe ngược chiều vào buổi sáng, và chiều ngược thì ngược lại.
Chốt lại: nhỏ thì nhường, dừng thì đúng chỗ
Đèo hẹp Hà Giang không thuộc về ai, nhưng phần đường đẹp nhất của nó chỉ dành cho người biết phần mình. Nhường bằng cách dừng hẳn, chọn chỗ thẳng chắc rộng, hiểu còi của xe lớn, và giữ khoảng cách bụi: bốn nguyên tắc đó biến đoạn đường nhiều xe tải nhất thành đoạn đường yên tâm nhất. Các chặng đèo cụ thể nằm trong mục cung đường Hà Giang, còn tổng quan hành trình từ Hà Nội lên nằm trong trang cung đường và hành trình.