Không gì thay đổi nhanh bằng đường Hà Giang sau mưa lớn: hôm trước nhựa phẳng, hôm sau đá lở, vệt bùn và mép đường sụt. Mùa mưa ở vùng cao không phải mùa cấm đường, nhưng là mùa bắt buộc chạy theo một cách khác: nhìn mặt đường xa hơn, tin dấu hiệu hơn tin quen thuộc, và biết rõ lúc nào dừng hẳn thì an toàn hơn mọi kỹ năng lái. Bài này đi từng dấu hiệu và từng quyết định, cho cả nhóm đã quen cung và nhóm từ Hà Nội lên lần đầu.
Đường Hà Giang sau mưa lớn: ba dấu hiệu trên mặt đường
Dấu hiệu thứ nhất là đá vụn. Một vài hòn sỏi nhỏ trên lòng đường không đáng ngại, nhưng một dải đá dăm trải ngang hoặc đá xếp thành vệt dài nghĩa là vách phía trên vừa lở hoặc đang rỉ, và đợt rơi tiếp theo có thể đang chờ. Gặp cảnh này, chậm lại, nhìn lên vách trên khoảng vài giây, và đi sát nửa đường phía không có vách.
Dấu hiệu thứ hai là bùn tràn. Vệt bùn đất đỏ hoặc nâu kéo từ vai đường qua lòng đường là chứng cứ của nước dội từ triền cao, và bùn vùng đá trơn hơn cả bùn đồng bằng vì lẫn mạt đá. Vệt bùn khô chỉ trơn nhẹ, còn bùn ướt mới trải là thứ kéo bánh xe ngang không cảnh báo.
Dấu hiệu thứ ba là mép đường sụt hoặc nứt dài. Mép nhựa nứt tách, lớp nền bên dưới rỗng, và xe nặng đi qua có thể sập nửa bánh. Vùng cao nhiều đoạn lề đắp trên sườn dốc, nên lỗi này nguy hơn vẻ ngoài của nó: luôn đỗ xe và đứng chụp ảnh cách mép đường một khoảng, kể cả khi mặt đường nhìn nguyên.
Đá lở và bùn trơn: đọc đoạn trước khi tới
Nguyên tắc chạy sau mưa là giảm tốc độ xuống mức cho phép dừng trong tầm nhìn. Đoạn thẳng thấy trăm mét thì chạy vững được, khúc cua chỉ thấy mười mét thì phải chạy ở mức dừng được trong mười mét. Kỹ thuật cụ thể cho đường trơn: giữ đều ga, không về số gấp, phanh dồn về lúc xe thẳng, và không bóp phanh giữa vệt bùn. Bánh xe lướt trong bùn thì giữ hướng thẳng và để xe tự bò qua, gồng lại ga chỉ khiến bánh xoay không bám.
Về khung giờ, mưa to rơi đêm hôm trước thì sáng sớm là thời điểm xấu nhất của đèo: đất đá bão hòa nước đã vài giờ, các đợt lở nhỏ thường xả sau mưa lớn thay vì trong mưa, và sương mù buổi sớm che mất dấu hiệu. Chạy đèo sau mưa trong sương còn khó hơn mưa nhỏ lúc chiều, cách xử sương đã bàn trong bài chạy xe máy trong sương mù buổi sáng, nhưng trên đèo ướt thì lời khuyên gọn nhất là đừng chạy lúc đó.
Một dạng nữa hay gặp sau mưa lớn là nước chảy ngang đường ở các máng xối và đoạn trũng. Nước chảy nhẹ, trong thì đi chậm, thẳng bánh mà qua; nước chảy đục, cuốn đá thì đừng đoán độ sâu, hãy đợi dòng yếu đi hoặc hỏi người vừa qua trước. Đoạn ngập có dòng chảy tràn qua mặt nhựa luôn đáng nể hơn vẻ ngoài của nó.
Khi nào nên dừng hẳn
Có ba tình huống đáng dừng hẳn, không phải chậm lại. Một: mưa lớn đang rơi giữa đèo và tầm nhìn xuống dưới vài chục mét, kéo vào lề có mái che hoặc quán ven đường. Hai: gặp dải đá mới lở ngang đường hoặc mép sụt chưa ai đánh dấu, không đoán thử mà qua. Ba: nghe hoặc thấy đoàn xe phía trước dồn lại không rõ lý do, vì đoạn tắc trên đèo thường nghĩa là đoạn hỏng hoặc tai nạn, và xếp hàng lại giữ xe và người tốt hơn.
Và trong lúc chờ, giữ điện thoại ấm và tắt bớt màn hình, vì rét làm tụt pin nhanh, còn pin cạn giữa đèo là mất luôn kênh liên lạc của cả đoàn.
Dừng cũng phải đúng cách: né đoạn cong và chỗ mép nghi, bật đèn khẩn ngay cả ban ngày, và tìm chỗ có vách hoặc mái che phía trên, tránh dưới các khối đá treo phía trên. Mưa lớn vùng cao thường qua trong một hai tiếng, nên một bát nóng ở quán cũng là một khoản đầu tư thông minh cho chuyến đi.
Cập nhật tình hình trước khi đi tiếp
Trước đoạn đèo dài, nguồn tin tốt nhất là người sống trên đường: chủ quán, chủ nhà nghỉ, thợ sửa xe, tài xế đón khách ở đầu đèo. Hỏi ngắn gọn: đoạn nào hay lở, hôm qua chậm chỗ nào, có đội sửa đường đang làm không. Một câu hỏi ba mươi giây đáng giá hơn một vòng vo ứng dụng bản đồ, vì bản đồ cho đường cũ, còn dân cho đường hôm nay.
Trên các trục chính, mùa mưa thi thoảng có đoạn cấm hoặc chờ thông đường, và bảng thông báo thường dựng ở đầu tuyến. Ghé trạm xăng đầu huyện đọc bảng và nghe đôi câu của người đổ xang cũng là một kênh tin đáng tin.
Khi chờ, canh khung giờ thông thoáng và đổi lịch nếu cần: dịch lịch một buổi, dời đèo sang giờ trưa nắng ráo, hoặc đảo ngày để lên vùng cao vào ngày thời tiết đẹp hơn. Cách xếp lịch theo thời tiết và mùa đã bàn trong bài khung thời gian nên chạy cung Hà Giang, và mùa mưa là lúc linh hoạt đó đáng tiền nhất. Ai theo lịch một ngày lên Đồng Văn kiểu bài một ngày chạy từ Hà Giang lên Đồng Văn thì nên giữ phần dư: sau mưa lớn, mọi khung giờ trong lịch đều có thể lệch.
Chốt lại: kính che mưa, không che mắt
Chạy Hà Giang mùa mưa không nằm ở việc lái giỏi cỡ nào, mà ở việc biết đường thay đổi sau mỗi trận mưa và chịu đổi kế hoạch. Nhìn ba dấu hiệu mặt đường, dừng đúng ba tình huống, hỏi dân trước mỗi chặng đèo, và đón chuyến đi bằng một lịch mềm. Các chặng và điểm dừng cụ thể được cập nhật trong mục cung đường Hà Giang, còn bối cảnh các hành trình từ Hà Nội lên nằm trong trang cung đường và hành trình. Mưa lớn qua rồi đường vẫn ở đó: quan trọng là nhóm tới nó lúc đã an toàn.