Nhiều khách quen đi xe số khi nhận chiếc xe ga đầu tiên ở Hà Nội đều hỏi cùng một câu: không có cần số, vậy lên dốc cầu thì “về số” bằng cách nào? Câu trả lời nằm ở hộp số vô cấp xe tay ga, thường gọi tắt là CVT. Bộ phận này tự đổi tỉ số truyền liên tục theo tốc độ máy và tải trên xe, nên người lái chỉ cần lo một việc: vặn ga đều tay. Bài này giải thích nguyên lý thật gọn, rồi chuyển sang cách vặn ga khi xuất phát, leo dốc cầu và chở nặng mà không làm nóng dàn nồi.
Hộp số vô cấp xe tay ga là gì: hai puly và một sợi dây
Xe số đổi tỉ số bằng những bậc bánh răng, mỗi lần đạp cần là nhảy một bậc. Xe ga thay cả bộ bánh răng ấy bằng hai cái puly hình chữ V úp vào nhau và một sợi dây curoa bản dẹt chạy vòng giữa chúng:
- Puly trước gắn với trục máy. Hai má của nó có thể khép lại gần nhau hoặc tách xa ra.
- Puly sau nối xuống bánh sau qua ly hợp và cụm bánh răng giảm tốc. Hai má của nó được một lò xo ép lại.
- Dây curoa nằm kẹp giữa hai má của mỗi puly. Khi hai má khép lại, dây bị đẩy lên vòng ngoài, giống như đang chạy trên một đĩa lớn. Khi hai má tách ra, dây tụt xuống sát tâm, giống một đĩa nhỏ.
Vì hai má puly trượt êm chứ không nhảy nấc, tỉ số truyền thay đổi liền một mạch từ “nặng” sang “nhẹ”. Vì thế mới gọi là vô cấp: không có các số tách biệt.
Ai điều khiển puly: những viên bi văng
Không có tay ai kéo hai má puly cả. Bên trong puly trước có mấy viên bi văng, dân thợ hay gọi là bi nồi. Máy quay càng nhanh, các viên bi càng bị lực ly tâm đẩy ra mép ngoài, ép má puly khép lại, dây curoa ở phía trước bị đẩy lên vòng to. Dây không giãn ra được, nên ở phía sau nó bị kéo lún sâu vào giữa puly sau, thắng lực lò xo. Kết quả là xe chuyển dần từ tỉ số nặng, khỏe để xuất phát, sang tỉ số nhẹ, chạy nhanh với ít vòng tua.
Khi bạn nhả ga hoặc xe phải gánh nặng hơn, vòng tua giảm, bi văng lùi vào trong, lò xo puly sau đẩy dây trở lại vị trí cũ. Xe tự “về số” mà bạn không phải làm gì.
Ly hợp ly tâm xe tay ga: vì sao đứng yên nổ máy mà xe không chạy
Phần thứ hai của câu chuyện là ly hợp ly tâm, hay cái mà thợ hay gọi là nồi sau. Nó nằm ở puly sau, gồm mấy má bố có lò xo kéo vào trong và một cái chuông kim loại bao quanh.
Ở vòng tua không tải, lò xo giữ các má bố thu gọn, không chạm chuông, nên xe đứng yên dù máy đang nổ. Khi bạn vặn ga, vòng tua tăng, lực ly tâm hất các má bố văng ra, ma sát vào lòng chuông và kéo bánh sau quay. Vì vậy xe ga không cần tay côn.
Điểm cần nhớ: trong khoảnh khắc má bố mới chạm chuông, chúng trượt trên nhau trước khi bám hẳn. Một chút trượt lúc xuất phát là bình thường. Trượt kéo dài mới là thứ làm nóng dàn nồi.
Vặn ga đúng lúc khi xuất phát
Hiểu nguyên lý rồi thì thao tác trở nên rất hợp lý:
- Vặn ga từ tốn nhưng dứt khoát. Tay ga mở dần đều để ly hợp bám hẳn trong vài nhịp, xe lăn đi mượt. Vặn quá rụt rè, ly hợp cứ lưng chừng trượt; vặn giật mạnh, xe chồm lên trước.
- Không vừa giữ phanh vừa rồ ga. Chờ đèn đỏ trên phố Nguyễn Văn Cừ mà bóp phanh rồi nhấp ga, ly hợp ma sát liên tục mà bánh không quay, chỉ sinh nhiệt.
Nếu bạn đang làm quen xe ga lần đầu, bài làm quen xe ga trước khi lên đường có lộ trình tập theo từng bước.
Leo dốc cầu: giữ ga đều, không cần “về số”
Người quen xe số gặp dốc hay nhả ga rồi vặn lại như đang về số. Trên xe ga, việc đó chỉ làm xe hụt đà.
Hãy lấy ví dụ dốc dẫn lên cầu Vĩnh Tuy từ phía Long Biên hay đường dẫn lên cầu Chương Dương. Khi xe bắt đầu lên dốc, tải nặng hơn khiến vòng tua chùng xuống, bi văng lùi vào, dây curoa tự trượt về tỉ số khỏe. Việc của bạn chỉ là:
- Lấy đà vừa phải từ đoạn bằng trước chân dốc, giữ khoảng cách với xe trước.
- Mở thêm ga một chút khi bắt đầu lên và giữ yên ở đó. Đừng nhấp nhả liên tục, mỗi lần nhả là ly hợp và puly phải điều chỉnh lại từ đầu.
- Chấp nhận tốc độ chậm lại. Xe ga phổ thông lên dốc dài chở hai người sẽ không giữ được tốc độ như đường bằng, đó là bình thường. Đi sát bên phải để xe khác vượt.
Khi tắc giữa dốc, như giờ tan tầm trên cầu Chương Dương, hãy dừng hẳn, bóp phanh giữ xe, rồi khi dòng xe đi thì nhả phanh và vặn ga đều để xuất phát lại. Tránh kiểu nhích từng chút bằng cách giữ ga lưng chừng, vì đó chính là lúc ly hợp trượt lâu nhất.
Xuống dốc là chuyện khác, xe ga gần như không có phanh động cơ đáng kể, nên kỹ thuật được bàn riêng trong bài hạ dốc dài bằng xe ga an toàn.
Chở nặng mà không làm nóng dàn nồi
Chở thêm người hoặc vali, dàn truyền động phải làm việc nhiều hơn. Vài thói quen giúp nó bền:
- Xuất phát dứt khoát hơn bình thường một chút để ly hợp bám nhanh.
- Không bò ga liên tục trong đoạn tắc dài; nếu phải đi chậm, chia thành những lần lăn ngắn rồi dừng hẳn.
- Dốc ngắn trong ngõ: dừng trước chân dốc rồi lên một mạch, đừng đứng nửa dốc rồ ga.
Nếu sau đoạn leo dài bạn ngửi thấy mùi khét nhẹ từ phía sườn trái, nơi đặt hộp truyền động, hãy cho xe nghỉ ở chỗ an toàn.
Dấu hiệu dây curoa có vấn đề thì làm gì
Dây curoa và bi văng là chi tiết hao mòn. Những dấu hiệu nên để ý:
- Tiếng rít khi vừa vặn ga xuất phát, nhất là lúc trời ẩm.
- Cảm giác trượt: vặn ga máy rú to nhưng xe tăng tốc ì, như đang đạp xe tuột xích.
- Rung giật rõ ở khoảnh khắc xe bắt đầu lăn bánh.
Gặp những dấu hiệu này trên xe thuê, đừng cố chạy tiếp lên cầu hay đi xa. Tìm chỗ dừng an toàn và gọi cửa hàng theo số 0942467674 để được hướng dẫn, kể rõ dấu hiệu xuất hiện lúc nào. Cách phân biệt chi tiết từng kiểu mòn nằm ở bài dây curoa và bi nồi xe ga.
Tóm lại
Puly, dây curoa và bi văng tự đổi tỉ số, ly hợp ly tâm tự đóng mở. Người lái chỉ cần vặn ga từ tốn, giữ ga đều khi leo dốc, không vừa phanh vừa rồ ga, và báo cửa hàng khi nghe tiếng rít hay thấy xe trượt. Muốn so sánh với cách xe số làm việc này, xem bài côn tự động trên xe số. Các bài khác về dòng này nằm ở mục xe tay ga, và kiến thức chung về xe ở chuyên mục xe máy.