Lần đầu thuê chiếc Honda Wave ở Hà Nội, người quen xe ga hay xe côn tay thường hỏi: côn tự động xe số nằm ở đâu, và vì sao không có tay côn mà đạp cần số xe vẫn ăn số? Câu trả lời ngắn là xe số có côn, chỉ là việc đóng mở được giao cho máy. Hiểu cái côn đó làm việc thế nào giúp bạn giải thích luôn vì sao phải nhả ga mỗi lần đổi số, và vì sao có hôm xe giật dù bạn không làm gì khác. Bài này giải thích ở mức phổ thông, rồi nối sang cách lái cho êm trong phố.
Xe số có côn không: có, nhưng không cần tay bạn
Côn, hay ly hợp, là bộ phận nối và cắt sức quay từ động cơ xuống hộp số. Xe có hộp số nhiều cấp nào cũng cần nó, vì muốn chuyển số thì phải tạm ngắt lực trong khoảnh khắc. Trên xe côn tay, người lái làm việc đó bằng tay trái. Trên xe số phổ thông như Wave, Sirius hay Future, việc ngắt và nối được chia cho hai cơ cấu tự động, gọi chung là côn tự động hay ly hợp tự động.
Cả cụm côn nằm trong vỏ máy, ngâm trong nhớt động cơ, nên còn gọi là côn ướt. Bạn không nhìn thấy nó, nhưng cảm nhận được qua ba khoảnh khắc: lúc xe bắt đầu lăn, lúc đạp cần số và lúc nhả ga để dừng.
Cơ cấu thứ nhất: côn ly tâm lo khởi hành và dừng
Phần thứ nhất là côn ly tâm, gắn với trục quay của động cơ. Bên trong có các quả văng được lò xo giữ lại. Khi máy nổ không tải, vòng quay thấp, lực ly tâm chưa thắng được lò xo nên côn vẫn mở: máy quay nhưng lực không xuống bánh. Vì thế bạn vào số một khi đứng đèn đỏ ở ngã tư Nguyễn Văn Cừ mà xe không tự lao đi.
Khi bạn vặn ga, vòng quay tăng, quả văng bị lực ly tâm đẩy ra ngoài và ép các lá côn hoặc má côn lại với nhau, tùy thiết kế. Ma sát tăng dần, lực xuống bánh tăng dần, xe bắt đầu lăn. Khi nhả ga để dừng, vòng quay rơi về không tải, quả văng thu vào, côn tự mở. Đó là lý do xe số không tắt máy khi dừng ở số cao, khác với xe côn tay quên bóp côn.
Một hệ quả dễ thấy: nếu không tải để quá cao, hoặc nhớt quá cũ làm lá côn dính, xe có thể tự nhích tới khi vừa vào số một. Đó là dấu hiệu nên báo cửa hàng.
Cơ cấu thứ hai: cần số kiêm luôn việc bóp côn
Côn ly tâm chỉ lo đứng yên và khởi hành. Khi xe đang chạy, côn ly tâm đã đóng chặt, vậy lấy gì cắt lực để đổi số? Câu trả lời nằm dưới chân trái của bạn.
Trên xe số phổ thông, trục cần số nối với một cơ cấu nhả côn. Khi bạn bắt đầu đạp, bộ côn sang số được tách ra trước, cắt lực từ máy xuống bánh. Đạp tiếp, hộp số xoay sang cấp mới. Nhấc chân, lò xo đưa cần về chỗ cũ và côn đóng lại, lực truyền qua bánh răng của số mới. Nói cách khác, mỗi cú đạp cần số là một lần bóp và thả côn, bàn chân làm thay bàn tay.
Vì vậy đừng gác chân lên cần số khi chạy. Một lực tì nhẹ cũng có thể làm côn tách hờ, lá côn trượt lên nhau liên tục, nóng và mòn nhanh. Bài nhận xe số thuê và thử côn tự động trước khi đi có cách cảm nhận côn còn tốt hay đã yếu ngay tại cửa hàng.
Vì sao phải nhả ga khi đổi số
Khi bạn đạp cần số, côn tách ra, động cơ bỗng không còn phải kéo xe. Nếu tay phải vẫn giữ ga, máy rú lên vì quay tự do. Đến khi nhấc chân, côn đóng lại trong lúc vòng quay của máy chênh lớn với mức số mới cần, và sự chênh đó biến thành một cú giật: xe chồm tới, xích đập, người ngồi sau xô vào lưng bạn.
Nhả ga trước khi đạp làm vòng quay hạ xuống, gần với mức số cao hơn cần ở cùng tốc độ xe. Côn đóng lại khi hai bên đã gần khớp nên gần như không giật. Thứ tự gọn là: nhả ga, đạp dứt khoát hết hành trình, nhấc chân, rồi mới lên ga. Trên đoạn thẳng như đường đê Nguyễn Khoái, tập vài lần là tay chân tự phối hợp.
Khi về số thấp thì ngược lại: số thấp cần máy quay nhanh hơn. Đang chạy nhanh mà đạp thẳng về số một rồi nhấc chân vội, phanh động cơ hãm đột ngột, bánh sau có thể trượt trên đường ướt. Hãy giảm tốc trước, về từng số, nhấc chân từ tốn.
Vì sao xe số bị giật dù đã nhả ga
Có những cú giật không đến từ thao tác. Xếp từ dễ kiểm tra đến cần thợ:
- Còn giữ chút ga hoặc lên ga quá sớm, lỗi hay gặp ở người mới chuyển từ xe ga sang.
- Đạp nửa chừng, côn tách chưa hết, số vào chưa trọn hoặc lọt về số mo.
- Không tải để quá cao, côn ly tâm đóng sớm nên vào số một là xe giật về trước.
- Nhớt cũ hoặc sai loại. Côn ướt cần loại nhớt dành cho xe số; nhớt quá kỳ làm côn tách không sạch.
- Côn cần chỉnh hoặc đã mòn, việc chỉ thợ kiểm tra được; xem thêm bài xe số giật cục khi vào số.
Với xe thuê, ba nguyên nhân cuối không phải việc bạn tự mở máy ra làm. Hãy báo cửa hàng để kiểm tra hoặc đổi xe.
Côn tự động xe số khác gì xe côn tay
So với xe côn tay như Exciter hay Winner, khác biệt rõ nhất khi đi phố Hà Nội là:
- Không lo chết máy khi dừng. Kẹt xe trên cầu Chương Dương giờ tan tầm, bạn chỉ cần nhả ga và phanh.
- Không rà côn được. Xe côn tay có thể giữ côn nửa chừng để bò chậm; xe số chỉ dựa vào ga nhỏ ở số một.
- Ít thao tác hơn, nhưng phải nhả ga đúng lúc. Nhả ga chính là nửa còn lại của việc bóp côn.
- Không có tay côn để cảm nhận, nên tiếng máy và cảm giác thân xe là cách để biết côn còn tốt.
Nếu bạn mới chuyển từ xe ga sang, bài quen xe ga lần đầu đi xe số và những phản xạ cần chỉnh lại đi tiếp phần thói quen tay chân.
Tóm lại
Xe số không thiếu côn, nó có hai lớp côn tự làm việc: côn ly tâm lo khởi hành và dừng, cần số lo tách côn mỗi lần đổi số. Nắm được điều đó, bạn sẽ nhả ga trước khi đạp, đạp dứt khoát, không gác chân lên cần, và phân biệt được cú giật do mình với cú giật cần báo cửa hàng. Các bài khác về dòng xe này nằm trong nhóm xe số, còn chủ đề chung ở trang xe máy.