Mỗi năm Hà Nội có những đợt không khí ô nhiễm nặng, chỉ số chất lượng không khí ngắt đỏ, thành phố chìm trong lớp bụi mù. Những ngày như vậy, đi xe máy hai lượt mỗi ngày là hai lần hít thở sâu trong môi trường xấu, và cách đi cần điều chỉnh: trang bị lọc đúng loại, chọn khung giờ, che kín đường hô hấp, và biết khi nào nên đổi phương tiện. Bài này viết về các lớp bảo vệ thực tế cho người vẫn phải lưu thông bằng xe máy trong đợt ô nhiễm.
Hiểu nhanh về bụi mịn trên đường phố
Chất lượng không khí thường được mô tả qua chỉ số tổng hợp của nhiều chất, trong đó nhóm bụi mịn gây lo ngại nhất vì đủ nhỏ để đi sâu vào phổi. Trên đường phố, nguồn bụi mịn gồm khí thải xe cộ, bụi công trình xây dựng, và bụi đường được khuấy lên mỗi ngày bởi chính dòng xe. Nồng độ bụi thay đổi theo giờ: cao điểm sáng và chiều khi xe đông, thấp hơn giữa trưa và khuya. Vị trí cũng khác nhau: đường trục lớn nhiều xe tải nặng hơn hẳn ngõ nhỏ có cây xanh. Hiểu các điều này giúp bạn giảm phần tiếp xúc mà không cần bỏ xe máy hoàn toàn.
Khẩu trang: chọn đúng loại và đeo đúng cách
Không phải khẩu trang nào cũng chặn được bụi mịn. Khẩu trang vải thường và khẩu trang y tế mỏng chặn giọt bắn tốt nhưng lọc bụi mịn kém. Các loại có chỉ tiêu lọc bụi mịn, như khẩu trang chuẩn lọc hạt với lớp lọc dày, mới là lựa chọn đúng cho ngày ô nhiễm nặng. Đeo đúng cách: ép chặt nẹp kim loại theo sống mũi, phủ kín dưới cằm, không để hở hai bên. Với người đi xe nhiều giờ, khẩu trang có van thở dễ chịu hơn khi thở mạnh. Khẩu trang giấy dùng một lần thì thay mỗi ngày, khẩu trang có bộ lọc thay lọc theo chu kỳ ghi trên bao bì. Một dấu hiệu đeo sai quen thuộc: có bụi đen ở hai bên mũi trong khi thở, nghĩa là khí đã lọt qua khe.
Kính che mắt, phần hay bị bỏ quên
Mắt cũng là cửa ngỏ của bụi, và mắt đỏ ngầu sau một ngày đi xe giữa bụi mù không phải chuyện hiếm. Kính mũ bảo hiểm loại kín tốt hơn kính rời, vì che được cả hai bên. Với mũ có kính hoặc kính rời, lau bằng dung dịch và khăn microfiber, lau khô vì nước lau đọng làm kính mờ nhanh. Nếu hay bị khô mắt, nhỏ nước mắt nhân tạo trước khi lên đường ngày bụi nặng. Kính râm có viền ôm mặt cũng làm được phần việc, quan trọng là có một lớp chắn vật lý trước mắt trong suốt chuyến, và về tới nơi rửa mặt bằng nước sạch, để rửa luôn lớp bụi đọng quanh hốc mắt.
Chọn khung giờ và tuyến đường
Giảm tiếp xúc bằng cách tránh đỉnh ô nhiễm trong ngày. Khẩu trang bảo vệ bạn tốt, nhưng trốn khung giờ xấu còn tốt hơn: nếu công việc cho phép, đi làm sớm hơn ba mươi phút để tránh cao điểm, hoặc dời việc cá nhân sang giữa trưa. Tuyến đường cũng điều chỉnh được: chọn đường nhỏ hơn có cây hai bên thay vì trục tải nặng, dù xa hơn vài trăm mét. Chờ đèn đỏ lâu ở ngã tư lớn là lúc hít khí thải trực tiếp của hàng chục xe đang nổ máy quanh, đứng lệch về đầu hàng chờ hoặc nghiêng đầu tránh luồng khói xe phía trước. Các chi tiết nhỏ này cộng lại thành sự khác biệt rõ rệt qua một mùa ô nhiễm.
Che kín và vệ sinh sau mỗi chuyến
Ngoài khẩu trang và kính, áo choàng chống nắng loại dày ngày ô nhiễm giữ thêm chức năng chắn bụi cho cổ tay và áo trong, về nhà giặt ngay vì lớp bụi đọng trên vải nhìn thấy được. Quần dài thay vì quần ngắn. Mũ bảo hiểm lau bên ngoài mỗi tối, và lau lớp lót định kỳ. Tóc hứng bụi cả ngày, gội đầu khi về thay vì để qua sáng hôm sau. Da mặt rửa sạch, dưỡng ẩm vì da khô trương do bụi và gió dễ tổn thương. Người đi xe thường xuyên nên có bộ quy trình về nhà ngày ô nhiễm: cởi lớp ngoài tại cửa, rửa mặt, súc mũi bằng nước muối sinh lý, thay đồ. Quy trình năm phút này đáng giá hơn mọi viên thuốc bổ sau đó.
Đợt ô nhiễm và các nhóm cần lưu ý
Mức ảnh hưởng khác nhau theo người. Người khỏe mạnh cảm thấy khó chịu nhẹ, ho khan buổi tối. Người có bệnh hô hấp sẵn có như hen suyễn cần mang theo thuốc theo chỉ định của bác sĩ và chủ động khám khi có dấu hiệu bất thường. Trẻ nhỏ chở trên xe nên hạn chế tối đa việc ra đường trong các ngày chỉ số xấu, trường hợp buộc phải đưa đón thì khẩu trang trẻ em đạt chuẩn và kính là bắt buộc, và chọn khung giờ vắng. Người lớn tuổi đi lại nhiều nên cân nhắc phương án khác trong các đợt nặng. Và với tất cả mọi người, hạn chế tập thể dục ngoài trời vào ngày ngắt đỏ, kể cả các buổi chạy bộ sáng quen thuộc, vì lúc đó ta hít sâu và nhiều nhất.
Khi nào nên bỏ xe máy tạm thời
Biết đổi phương tiện cũng là một phần của giải pháp. Các dấu hiệu nên tạm nghỉ xe máy: chỉ số không khí trong nhóm xấu nhất nhiều ngày liền, bạn thấy ho hoặc tức ngực sau mỗi chuyến đi, hoặc nhà và nơi làm có tuyến xe buýt hoặc tàu điện thẳng. Một tuần đi lại bằng phương tiện công cộng trong đợt nặng không làm ai nghèo đi, và phổi là thứ không có phiên bản thay thế. Nếu công việc buộc phải đi xe máy hàng ngày trong đợt dài, hãy đầu tư nghiêm túc vào bộ lọc tốt và hỏi ý kiến bác sĩ về các biện pháp bảo vệ đường hô hấp phù hợp với tình trạng sức khỏe của mình.
Xe máy trong đợt ô nhiễm: góc nhìn cộng đồng
Một vòng nhìn to hơn: xe máy cũ chạy kém chuẩn là một phần nguồn gốc của chính vấn đề này, nên giữ xe mình chạy sạch cũng là đóng góp. Xe được bảo dưỡng đều, nổ máy nhẹ, không xả khói đen, tiết kiệm xăng và thải ít hơn. Không chỉnh ống xả cho kêu to, không để máy nổ chờ hàng chục phút ngoài cổng. Với người thuê xe, chọn nơi xe được bảo dưỡng đều, và nếu thấy xe thuê xả khói bất thường, báo cửa hàng để họ xử, chiếc xe đó đang làm hại cả khách lẫn người xung quanh. Những lựa chọn nhỏ của hàng triệu người đi xe máy cộng lại chính là chất lượng không khí của thành phố.
Về nhà: hồi phục cho đường hô hấp
Bộ quy trình sau chuyến đi trong ngày ô nhiễm đáng nói kỹ hơn một chút vì đây là phần nhiều người làm nửa vời. Súc mũi bằng nước muối sinh lý loại nhỏ sẵn chai, giúp rửa lớp bụi bám trong hốc mũi, nơi bụi đọng nhiều nhất và là cửa đầu tiên của đường hô hấp trên. Súc miệng nước ấm sạch. Uống nhiều nước ấm trong ngày, giúp niêm mạc đường thở giữ ẩm và tự làm sạch. Phòng ngủ nên có máy lọc không khí nếu điều kiện cho phép, hoặc tối thiểu đóng cửa sổ trong các đợt nặng và mở khi không khí về nhóm tốt. Ăn các bữa nhiều rau quả tươi, giữ giấc ngủ đủ, vì hệ hô hấp hồi phục khi nghỉ. Người thấy đờm tăng, ho kéo dài hơn vài ngày, nên đi khám thay vì chờ đợt ô nhiễm hết.
Trang bị theo mùa ô nhiễm
Mùa ô nhiễm nặng ở miền Bắc thường trùng mùa đông khô, nên bộ trang bị đi xe ngày ô nhiễm chính là bộ trang bị mùa đông cộng thêm lớp lọc: khẩu trang lọc có thể dùng lại được với bộ lọc thay, găng tay kín, khăn phủ cổ che phần hở giữa mũ và áo. Mùa hè trời nắng cũng có các ngày chỉ số xấu, lúc đó khẩu trang kín cộng nắng nóng là thử thách riêng, chọn loại khẩu trang van thở để bớt nóng bí, và đi khung giờ sáng sớm nhất có thể. Túi giữ sẵn một khẩu trang dự phòng trong cốp xe, vì quên khẩu trang một buổi sáng giữa đợt nặng là chuyện xảy ra với tất cả mọi người.
Tóm lại các lớp bảo vệ
Ngày không khí ô nhiễm nặng, người đi xe máy cần các lớp bảo vệ xếp đúng thứ tự ưu tiên: né khung giờ và tuyến xấu, khẩu trang lọc bụi mịn đúng chuẩn, kính che mắt, che kín cơ thể, và quy trình vệ sinh khi về. Nhạy cảm với tín hiệu cơ thể và sẵn sàng đổi phương tiện trong các đợt nặng. Nếu bạn cần thuê xe máy được bảo dưỡng đều, máy chạy nhẹ và xả sạch, hãy xem kinh nghiệm hoặc liên hệ để được tư vấn cụ thể.