Không phải ai cũng tự lái được xe máy: người chưa có bằng, người tạm thời không lái được vì chân tay bị thương, khách đến thăm không quen đường, người lớn tuổi. Khi đó, ngồi sau an toàn là một kỹ năng thật, khác hẳn chuyện ngồi lên và về. Người ngồi sau có ảnh hưởng lớn đến sự ổn định của xe, lớn hơn nhiều người nghĩ. Bài này viết cho người ngồi sau: tư thế, cách bám, cách lên xuống xe, cách giao tiếp với người lái và những thói quen biến bạn từ hành khách thụ động thành người cùng giữ an toàn.
Vì sao người ngồi sau quan trọng hơn họ nghĩ
Trọng lượng người sau thường bằng người lái, và khối lượng đó đặt ở vị trí cao nhất trên xe. Một cử động nhỏ của người sau, nghiêng người ngắm cảnh, xoay người nói chuyện, giật mình khi qua ổ gà, truyền xuống xe một lực lệch đủ làm người lái phải chỉnh lái. Ở tốc độ chậm trong ngõ, chân người sau thò ra hoặc lệch sang một bên có thể khiến xe mất thăng bằng ngang. Nói cách khác, người lái giữ xe bằng hai tay và sự tập trung, còn người ngồi sau có thể vô tình phá vỡ sự cân bằng đó chỉ bằng một cử động vô thức. Hiểu điều này là bước đầu để ngồi sau một cách có trách nhiệm.
Tư thế cơ bản đúng
Ngồi giữa yên sau, hai chân đặt đối xứng hai bên, hai đầu gối kẹp nhẹ hông xe hoặc đùi người lái khi tăng tốc. Lưng thẳng tự nhiên, người nghiêng theo xe vào cua chứ không chống lại: khi xe nghiêng trái, người cũng nghiêng nhẹ trái cùng một góc. Vai thư giãn, hai tay tìm điểm bám. Tư thế sai phổ biến nhất là dựa lưng ra sau thả lỏng như ngồi ghế salong, kiểu ngồi này khiến mỗi lần gặt lái hay phanh, toàn thân bị văng về trước đè vào người lái. Tư thế sai thứ hai là căng cứng co người lại, làm xe khó xoay và nhanh mỏi. Điểm chuẩn là vừa thoải mái vừa luôn sẵn sàng: như người đứng trên thuyền, cảm nhận chuyển động và theo nó.
Chọn điểm bám hợp lý
Điểm bám thay đổi theo độ tin cậy với người lái. Với người lạ như chạy xe ôm, hai tay bám tay nắm sau yên hoặc mép yên hai bên, người giữ khoảng cách lịch sự. Với người quen, bám hông hoặc thắt lưng người lái ổn hơn, vì thắt lưng là điểm truyền chuyển động rõ nhất: bạn cảm nhận người lái phanh trước cả khi xe giảm tốc, nhờ đó cơ thể chuẩn bị sẵn thay vì bị bất ngờ đập về trước. Không bao giờ bám vào vai người lái vì lực kéo vai làm lệch tay lái. Một lỗi khác của người ngồi sau là cầm điện thoại một tay và bám một tay, mất một nửa khả năng giữ thăng bằng chỉ để lướt màn hình.
Lên xe, xuống xe và dừng đèn đỏ
Ba khoảnh khắc dễ té nhất của người ngồi sau đều ở tốc độ gần bằng không. Lên xe: đợi người lái chống chân vững và nói sẵn sàng rồi mới trèo, bước qua yên từ phía trái theo thói quen chung, nhẹ nhàng đặt người xuống yên chứ không dẫy cả trọng lượng. Xuống xe: đợi xe dừng hẳn, tuyệt đối không nhảy khi xe còn lăn, và xuống cùng phía với người lái chống chân để xe không bị nghiêng về phía không có người giữ. Dừng đèn đỏ: nếu dừng lâu, người sau có thể chống một chân phía bên mình để chia việc giữ xe với người lái, thỏa thuận trước bằng câu ngắn. Ngã lúc lên xuống xe tuy chậm nhưng là loại ngã đè người, đau và xấu hổ ngang ngửa ngã khi đang chạy.
Giao tiếp hai chiều trên đường
Giao tiếp giữa hai người trên xe phải ngắn và có quy ước. Người ngồi sau thường có tầm nhìn tốt hơn người lái vì ngồi cao hơn, nên vai trò tự nhiên của họ là mắt phụ: thấy ổ gà phía trước thì nói ổ, thấy xe đỗ mở cửa thì nói cửa, rẽ thì nói rẽ trái đủ nghe. Nói ngắn, nói sớm, không kể chuyện dài bắt người lái quay lại nhìn. Tai nghe nhạc hai người cùng đeo nghe chung có thể vui, nhưng nó che mất đúng kênh thông tin an toàn quan trọng nhất. Nếu muốn chỉnh gì đó như mũ bị lệch, dây bị tuột, hãy chờ xe dừng hẳn rồi nói, đừng tự xoay người chỉnh giữa lúc xe đang chạy.
Người ngồi sau đặc biệt: trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Với trẻ nhỏ, quy tắc chặt hơn: chân trẻ phải với được bậc chống an toàn, hai tay bám chắc, và người lớn phải kiểm tra lại trước khi lăn bánh. Với người lớn tuổi, chỗ ngồi sau cần cân nhắc thêm bước lên xuống và độ cao của yên. Người cao tuổi thường ngại nói mình không vững, nên người lái chủ động hỏi và đi chậm hơn hẳn, tránh phanh gấp, tránh đường ổ gà. Cả hai trường hợp này, khung giờ và độ dài chuyến đi cũng nên ngắn, vì ngồi sau giữ căng cơ mông và lưng, mỏi nhanh hơn tự lái. Chuyến nào cũng bắt đầu bằng câu hỏi ngắn: bà ngồi vững không, cháu bám chặt chưa. Một chi tiết nữa với người lớn tuổi là vị trí mũ bảo hiểm vừa đầu, vì nhiều người cao tuổi quen mũ cũ mềm, khi đội mũ cứng loại tốt thường thấy vướng và hay chỉnh lại giữa đường, nên hãy chỉnh dây và lót trước khi khởi hành chứ không phải sau khi đã vào dòng xe. Nếu chuyến đi kéo dài hơn hai mươi phút, chủ động đề nghị dừng một lần ở đoạn giữa để nghỉ chân và ngả lưng, vì ngồi sau bất động mỏi lưng nhanh hơn tự lái rõ rệt, và một lần dừng ngắn giữ cho nửa sau chuyến đi an toàn hơn hẳn nửa đầu.
Ngồi sau khi không tự lái được tạm thời
Người quen lái mà phải ngồi sau vì bị thương hoặc chưa đủ sức lái thường gặp rắc rối riêng: phản xạ của người lái. Bàn chân bồng một cách vô thức khi thấy phía trước có xe phanh, người nghiêng theo thói quen lái cũ nhưng lệch nhịp với người lái thực sự, và sự khó chịu khi cảm nhận người lái khác kiểu mình. Nếu bạn đang ở tình huống này, hãy chấp nhận vai trò mới, cảnh báo bằng lời thay bằng hành động, và dùng thời gian ngồi sau để quan sát đường. Nhiều người kể rằng giai đoạn ngồi sau vì gãy chân lại là lúc họ học được nhiều thói quen xấu của chính mình khi lái, vì lần đầu tiên họ thấy người khác gặp đúng tình huống mình từng gặp.
Thói quen nhỏ biến người sau thành mắt phụ
Hai ba thói quen nhỏ đáng hình thành nếu bạn thường xuyên ngồi sau. Một, nhìn xa hơn người lái, quan sát dòng xe phía trước hai ba xe, vì ghế sau cho tầm nhìn xuyên qua khe vai. Hai, giữ điện thoại trong túi khi lưu thông, vừa an toàn vừa giữ tay tự do để bám. Ba, trước mỗi chuyến dài với người lái quen, thống nhất nhanh các tín hiệu: rẽ thì báo trước, đường xấu thì nói tên. Bốn, khi trời tối, nhắc người lái bật đèn nếu quên, vì người sau dễ thấy đèn chưa bật hơn người cầm lái. Người lái tốt cần người sau tốt, cặp đôi nào hiểu điều đó thì xe chạy mượt và an toàn hơn hẳn. Một lưu ý nhỏ về mũ bảo hiểm của người ngồi sau: nhiều xe chỉ có một ngăn chứa dưới yên hoặc móc sau, nên nếu hai người đi chung thường xuyên, hãy chuẩn bị một mũ dự phòng để ở chỗ làm hoặc chỗ học, thay vì mang vắt vẻo trên tay mỗi ngày, vừa bất tiện vừa dễ rơi rớt khi đang chạy.
Tóm lại về vai trò người ngồi sau
Ngồi sau xe máy an toàn là kỹ năng chủ động: tư thế giữa yên, bám đúng điểm, lên xuống cẩn thận, giao tiếp ngắn gọn và làm mắt phụ cho người lái. Người ngồi sau không phải hành khách để cho chở, mà là một nửa của tổ hợp cân bằng xe. Nếu bạn hoặc người thân đang trong giai đoạn không tự lái được và cần phương án đi lại bằng xe máy có người lái quen, hoặc cần tư vấn thuê xe cho người đưa đón, hãy xem kinh nghiệm hoặc liên hệ để được hỗ trợ cụ thể.