Đi xe hai người, một người lái và một người cầm bản đồ hay điện thoại chỉ đường, là cảnh rất quen thuộc: người sau hét lớn giữa tiếng gió, người lái ngoái đầu lại hỏi lại, xe đành qua khỏi ngã rẽ rồi phải quay vòng giữa dòng xe. Giao tiếp hai người trên một chiếc xe đang chạy vốn đã khó, thêm tiếng gió, tiếng động cơ và khoảng cách chỉ vài chục phân, thì cách nói chuyện quyết định chuyến đi an toàn hay luẩn quẩn. Bài này viết về cách chia việc, quy ước câu lệnh, và những điều người ngồi sau không nên làm khi người lái đang điều khiển xe.
Nguyên tắc gốc: người lái quyết định, người sau cung cấp thông tin
Nguyên tắc quan trọng nhất và cũng hay bị vi phạm nhất: người ngồi sau không lái xe. Việc của người sau là cung cấp thông tin sớm và rõ, việc của người lái là quyết định đổi làn, rẽ hay dừng dựa trên điều kiện giao thông thực tế mà chỉ người lái nhìn thấy đầy đủ. Khi người sau liên tục gấp gáp bảo rẽ ngay, quay đầu đi kia kìa, người lái bị đặt vào lựa chọn giữa nghe theo một chỉ dẫn không an toàn và cãi nhau trên xe. Lời chỉ đường tốt luôn đến sớm, chậm rãi, và kèm điều kiện: bên trái có ngõ vào tới rồi, khi nào tiện thì anh rẽ, không vội. Câu này cho người lái cả thông tin và quyền quyết định thời điểm.
Ngược lại, người lái cũng có trách nhiệm trong giao tiếp hai chiều. Không nên giả định người sau biết đường khi họ không biết, cũng không nên im lặng chạy tới ngã tư rồi mới hỏi giờ rẽ bên nào trong khi đèn đã vàng. Trước chuyến đi, hai người nên cùng lướt qua lộ trình năm phút, chốt các ngã rẽ chính và tên đường lớn, để trên đường chỉ cần nhắc lại thay vì bàn mới. Một quy tắc nhỏ đáng có: người lái đọc to các biển đường đi qua, người sau đối chiếu, vừa là kiểm tra vừa giữ cả hai cùng một hình dung về vị trí.
Câu lệnh ngắn, chuẩn hóa, dùng từ cố định
Trên xe đang chạy, câu dài là câu chết. Mọi chỉ dẫn nên rút về ba đến năm từ với cấu trúc cố định: hướng trước đó, hành động, mốc nhận biết. Ví dụ: tới cây xăng rẽ trái, sau cầu đèn đỏ rẽ phải, ngõ sau cửa hàng tiện lợi. Người lái nghe một lần là đủ hiểu vì cấu trúc quen, không phải tách thông tin khỏi một câu chuyện dài dòng. Tránh các từ mơ hồ kiểu bên này, bên kia, phía đó: bên theo hướng người nói chứ không phải hướng người lái, hai người ngồi đối diện nhau trên xe thì hai cái bên này khác nhau một trăm tám mươi độ. Luôn dùng trái phải theo chiều xe đang chạy.
Nên thống nhất trước vài câu lệnh đặc biệt. Muốn dừng: nói dừng được rồi thay cho a ơi cho xe xuống chút. Nhìn thấy đường sai: nói để quay đầu, không nói sao lại đi thế này. Gặp chướng ngại: đá trước, hố, sình, rào, một từ là đủ cho phản xạ. Và đặc biệt quan trọng: mọi chỉ báo phải đến trước sự việc, một giây sớm là phản ứng được, một giây muộn là phanh gấp. Người cầm điện thoại chỉ đường có bổn phận nhìn màn hình xa hơn ngã rẽ tiếp theo, báo trước hai khúc, thay vì vừa kịp thấy mũi tên rẽ thì xe đã tới vạch trắng.
Những điều người sau không nên làm
Danh sách này thu thập từ những tình huống tai nạn và cãi vã phổ biến nhất. Thứ nhất, không giật vai hay gõ mạnh vào người lái giữa lúc đang vào cua hay đổi làn, giật lúc nhạy cảm đó làm lệch tay lái trực tiếp. Nếu cần chú ý gấp, nói to tên người lái trước, chờ nửa giây rồi nói việc. Thứ hai, không chỉ tay qua vai người lái về phía trước, tay người sau đưa lên quá vai luồng gió sẽ ép cánh tay về phía mặt người lái. Muốn chỉ hướng, nói bằng lời. Thứ ba, không nhìn điện thoại trong tư thế người ngả ra sau, người sau thay đổi trọng tâm là người lái cảm nhận ngay, nhất là lúc phanh. Thứ tư, không tranh luận, kể chuyện dài hay mở loa ngoài nghe nhạc trong đoạn đường đông, đoạn cần trao đổi thì trao đổi, đoạn chạy thẳng dài mới là lúc trò chuyện.
Thứ năm, và tinh tế nhất: không comment vào cách lái của người lái lúc đang chạy. Câu như anh đi sát quá, anh phanh gấp thế, nói đúng lúc đó chỉ làm người lái mất tự tin và tức giận, hai trạng thái xấu nhất cho tay lái. Những nhận xét đó giữ lại cho lúc dừng nghỉ hoặc sau chuyến đi, nói ra lúc xe đang chạy là chọn thời điểm xấu nhất có thể.
Người sau với việc giữ thăng bằng và trọng tâm
Giao tiếp không chỉ bằng lời. Người sau giữ thăng bằng đúng cách cũng là một dạng thông tin cho người lái. Khi xe vào cua, người sau nghiêng theo xe chứ không giữ thân thẳng đứng, thân thẳng của người sau tạo mô men chống lại lực vào cua và người lái phải thắng lại bằng tay lái. Khi phanh, người sau tựa nhẹ hai tay vào hông hoặc vai người lái, không đập cằm vào vai, không trượt về phía trước đè lên người lái. Khi chạy thẳng dài, người sau có thể đổi tư thế ở đoạn vắng, báo trước một tiếng để người lái không giật mình khi trọng tâm thay đổi. Tất cả những điều này người lái cảm nhận qua yên và ghi đông trước khi thấy bằng mắt, nên cách người sau cử động thực chất là một kênh liên lạc liên tục.
Với người mới đi sau trên xe, vài phút tập trước chuyến đi đáng giá hơn mọi lời dặn trên đường: cùng lên xe đứng đã chống giữa, người sau tập tựa tay, tập nghiêng theo một bên ở chỗ vắng. Cặp đôi hay hai bạn thân đi với nhau thường xuyên sẽ tự động ăn khớp sau vài chuyến, nhưng chuyến đầu mang theo cha mẹ lớn tuổi hay đứa em nhỏ thì nên đi chậm và dừng nhiều hơn bình thường.
Dùng bản đồ hai người một cách thông minh
Ngày nay người sau thường cầm điện thoại mở ứng dụng chỉ đường. Điều này tốt hơn nhiều so với thời bản đồ giấy, nhưng có cách dùng đúng cách sai. Sai: người sau nhìn chằm chằm màn hình suốt chuyến đi và đọc liên tục mỗi dòng chỉ dẫn, khiến người lái nghe một dòng thông tin mỗi ba giây và không phân biệt được cái nào quan trọng. Đúng: người sau nắm lộ trình tổng thể trước khi lên xe, trên đường chỉ mở màn hình ở các điểm rẽ, và dịch chỉ dẫn của ứng dụng thành câu lệnh ngắn theo quy ước của hai người. Ứng dụng nói rẽ trái tại ba trăm mét sau ngã tư, người sau truyền tới người lái thành qua ngã tư tới thì rẽ trái.
Một lưu ý kỹ thuật nhỏ: điện thoại người sau nên để chế độ không làm phiền, vì một cuộc gọi tới giữa lúc đang tìm ngã rẽ sẽ nuốt mất màn hình chỉ đường đúng lúc cần nhất. Nếu hai người có tai nghe, người lái chỉ nên đeo một bên tai, để bên còn lại nghe giao thông, và đây chỉ phù hợp với người lái đã quen; với người lái mới, không đeo gì là chuẩn nhất.
Khi người lái chính là người không biết đường
Kịch bản ngược cũng phổ biến: người ngồi sau rành đường, người lái là người lạ đường, thường là khách thuê xe đi cùng bạn địa phương. Trong trường hợp này, mọi quy tắc trên vẫn đúng và thêm một điều: người sau rành đường cần nhớ rằng mình đang ngồi ở vị trí có tầm nhìn kém hơn người lái về phía trước, nhưng lại biết trước các ngã rẽ, nên việc của mình là cấp thông tin sớm hơn mình nghĩ là cần. Nói rẽ trái ở ngã tư sau khi đã thấy ngã tư là muộn với người lạ đường, nói khi còn cách một cây số là vừa. Người rành đường cũng nên kiềm chế việc thắc mắc tại sao người lái không chọn đường quen thuộc của mình: người lái đi đường khác vì nhìn thấy hàng xe cộ, xe tải, đoạn ngập mà người sau không nhìn thấy từ phía sau.
Chốt lại cách giao tiếp hai chiều
Đi xe hai người an toàn và vui là đi có chia việc rõ: người lái quyết định và điều khiển, người sau cung cấp thông tin sớm bằng câu lệnh ngắn chuẩn hóa trái phải, dùng từ cố định, không giật vai, không chỉ tay qua vai, không bình luận cách lái lúc đang chạy, giữ thống nhất trọng tâm khi cua và phanh, và cùng lướt lộ trình trước khi lên xe. Nếu bạn cần thuê xe máy hai người đi quanh Hà Nội và muốn được tư vấn kiểu xe phù hợp khi có người ngồi sau, hãy xem kinh nghiệm hoặc liên hệ để được hỗ trợ cụ thể.