Người Hà Nội nói tới xôi ngon thường nhắc làng xôi Phú Thượng, nhưng muốn ăn xôi vừa dỡ khỏi chõ thì phải tự lên tận làng từ sáng sớm. Bài này dành cho người mê món ăn truyền thống và các gia đình cần mua xôi cỗ: vào làng bằng đường nào, dừng xe trước nhà làm xôi ra sao cho khỏi phiền người ta, và chở xôi về vẫn dẻo, không nát, không nguội.
Làng xôi Phú Thượng ở đâu, vì sao phải đi sớm
Phú Thượng nằm ở phía bắc Hồ Tây, sát đê sông Hồng, cách chân cầu Nhật Tân không xa. Xưa đây gồm ba làng Thượng Thụy, Phú Gia và Phú Xá, tên nôm là làng Bạc, làng Gạ và làng Sù, nên người lớn tuổi vẫn quen gọi xôi Kẻ Gạ. Gạo làm xôi truyền thống là nếp cái hoa vàng và nếp dâu keo trồng trên đất ven sông. Nghề làm xôi Phú Thượng đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.
Nhịp của làng quyết định giờ bạn nên đến. Các nhà vo gạo, ngâm đỗ, rửa lá từ chiều hôm trước, rồi đồ xôi từ lúc trời còn tối để kịp chợ sớm. Khi trời sáng hẳn, phần lớn thúng xôi đã theo người bán tỏa ra các phố. Có mặt ở làng khoảng sáu, bảy giờ sáng là dễ mua xôi nóng nhất; muộn hơn vẫn mua được nhưng ít loại, nhất là ngày rằm và mùng một khi nhà nào cũng bận làm xôi cúng.
Đường vào làng: đi Lạc Long Quân hay Âu Cơ
Hai trục quen nhất đều chạy dọc Hồ Tây rồi gặp nhau quanh khu đầu cầu Nhật Tân. Từ đó bạn theo đường đê An Dương Vương về phía tây, các ngõ vào khu dân cư Phú Thượng rẽ ra từ con đê này.
Đi theo Lạc Long Quân
Cung này hợp với ai ở Ba Đình, Cầu Giấy hoặc phía Bưởi. Lạc Long Quân là trục chính phía tây Hồ Tây, mặt đường rộng, hướng thẳng lên Nhật Tân. Đoạn ven hồ nhiều ngã ba ngõ dân, lại có người chạy bộ từ lúc tờ mờ sáng, nên giữ tốc độ vừa phải. Các điểm dừng dọc trục này có trong bài đường Lạc Long Quân chạy xe buổi chiều.
Đi theo Âu Cơ
Cung này hợp với ai ở Hoàn Kiếm hoặc từ Long Biên sang. Ví dụ đi từ Bồ Đề: qua cầu Chương Dương, theo Yên Phụ lên Nghi Tàm, nhập vào Âu Cơ trên mặt đê, qua Tứ Liên, Nhật Tân rồi nối sang An Dương Vương. Mặt đê cao, gió sông thổi ngang, buổi sáng hay có xe tải nhỏ chở hoa và xe ba gác, nên đi sát lề phải.
Rẽ từ đê xuống ngõ
Lối xuống làng là những con dốc ngắn, có chỗ khá gắt và hẹp. Bật xi nhan sớm, giảm tốc hẳn trên mặt đê rồi mới rẽ; xuống dốc thì phanh đều cả hai bánh, không bóp gấp. Trong ngõ nhiều khúc quanh, xe người làng chở thúng xôi đi ra khá nhanh, nên đi số thấp và bấm còi nhẹ ở góc khuất. Chưa quen thì ghim trước địa chỉ nhà làm xôi trên bản đồ, hoặc dừng bên lề đê hỏi người bán nước.
Mua xôi Phú Thượng: đến tận nơi hay đặt trước
Xôi Phú Thượng ở đâu trong làng
Nhà làm xôi nằm rải trong các ngõ chứ không thành một dãy cửa hàng. Có nhà bày thúng xôi trước cửa bán buổi sáng, có nhà chỉ làm theo đơn cỗ, nhà khác mang hết xôi ra chợ. Cách chắc nhất là xin số điện thoại một hộ làm xôi qua người quen, gọi trước một hôm hỏi sáng mai họ có bán lẻ ở nhà không.
Loại xôi nên chọn
Món quen thuộc là xôi xéo, xôi đỗ, xôi lạc, xôi vò, xôi gấc, xôi vừng dừa và xôi ngũ sắc. Xôi đạt là hạt tròn, dẻo, không nát, để nguội vẫn mềm. Ăn tại chỗ thì xôi xéo hành phi là dễ nhất; mang về làm quà thì xôi gấc và xôi vừng dừa giữ dáng tốt hơn khi chở xa.
Xôi cỗ phải đặt trước
Mâm cúng, đám giỗ, lễ ăn hỏi cần xôi gấc đóng khuôn thì đặt trước ít nhất một ngày. Nói rõ số đĩa, loại xôi, đóng khuôn hay đóng hộp, giờ lấy, và hỏi giá ngay lúc đặt vì mỗi nhà báo một khác. Chụp lại tin nhắn chốt đơn. Đơn lớn quá sức một chiếc xe máy thì hỏi nhà làm xôi có nhận giao không và chi phí thế nào.
Dừng xe trước nhà làm xôi
-
Dựng xe sát mép ngõ, quay đầu ra hướng về, không chắn cổng và lối xe chở thúng xôi.
-
Tắt máy ngay khi dừng; nổ máy trước cửa bếp là đưa khói xăng vào chõ xôi.
-
Rút chìa, khóa cổ xe dù chỉ dừng vài phút.
-
Muốn dạo làng lâu hơn, tìm chỗ gửi có người trông, lấy vé hẳn hoi, đừng để xe tràn ra lòng ngõ.
-
Không bước vào khu bếp khi chưa được mời, cả nhà đang tất bật với chõ xôi.
Chở xôi về không nát, không nguội
Xôi hỏng trên đường về vì bị đè, bị xóc và bị hấp hơi trong túi kín. Cả ba đều tránh được nếu chuẩn bị đồ từ nhà.
-
Mang hộp cứng có nắp. Xôi gói lá xếp nằm phẳng, không chồng quá hai lớp. Xôi gấc đóng khuôn đặt nằm ngang trong thùng các-tông thấp, chèn khăn xung quanh.
-
Không buộc kín túi nilon khi xôi còn nóng. Hơi nước đọng lại làm mặt xôi nhão. Nhờ người bán gói lá bên trong, giấy bên ngoài, rồi cho vào túi vải để hé miệng.
-
Giữ ấm bằng khăn bông. Một chiếc khăn dày phủ lên hộp đủ giữ xôi ấm về tới nội thành; đi xa như về Long Biên thì thêm túi giữ nhiệt.
-
Đặt đúng chỗ trên xe. Xe tay ga thì đặt hộp trên sàn để chân, buộc thêm dây chun nếu hộp to; đừng nhét hộp xôi cỗ vào cốp vì vừa bị đè vừa nóng hầm. Xe số thì buộc thùng lên giá sau hoặc để người ngồi sau ôm trên đùi.
-
Không treo túi xôi ở móc trước. Túi đung đưa va vào đầu gối, xôi dồn về một góc, đĩa xôi khuôn mất dáng.
Khi chạy, coi như đang chở một mâm cơm: tăng ga nhẹ, phanh sớm, qua gờ giảm tốc bằng tốc độ người đi bộ, lên xuống dốc đê thật chậm. Cách chèn hộp giống khi chở quà dễ dập khác, như trong bài mua ô mai Hàng Đường chở bằng xe máy không bị dập.
Kết hợp một buổi sáng quanh Phú Thượng
Mua xôi xong thường mới bảy giờ, bạn có thể quay về chạy một vòng ven hồ theo gợi ý ở bài chạy xe quanh Hồ Tây sáng sớm rồi ngồi ghế đá ăn xôi. Dịp cận Tết, Phú Thượng và Nhật Tân là vùng trồng đào; đường vào bãi và chỗ để xe có trong bài vườn đào Nhật Tân trước Tết.
Cửa hàng Nguyễn Tú ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên mở cửa từ 09:00 đến 21:00, nên muốn lên làng lúc sáu giờ sáng thì nhận xe từ chiều hôm trước. Định chở hộp xôi cỗ thì chọn xe ga sàn phẳng như Honda Vision, giá thuê 200.000 đ một ngày; gọi 0942 467 674 để giữ xe.
Các điểm ăn sáng và cung đường khác quanh hồ nằm ở chuyên mục Hồ Tây và lân cận, còn điểm đến khắp thành phố có ở mục du lịch Hà Nội bằng xe máy.