Muốn nghe ca trù ở nơi người ta coi là đất tổ của nghề, nhiều người yêu nhạc cổ tìm về làng ca trù Lỗ Khê ở Đông Anh. Nhưng Lỗ Khê không phải nhà hát: không có suất diễn cố định, và đến vào ngày thường, rất có thể bạn chỉ thấy cổng nhà thờ tổ khép lại. Bài này giải thích vì sao Lỗ Khê gắn với tổ nghề, dịp nào có hát, cách hỏi lịch trước, đường xe máy từ Long Biên lên làng và cách ngồi nghe cho phải phép.
Vì sao làng ca trù Lỗ Khê được gọi là đất tổ
Ca trù có ba vai: ca nương vừa hát vừa gõ phách, kép đàn chơi đàn đáy, người cầm chầu đánh trống chầu khen câu hát hay. Năm 2009, ca trù được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
Theo thần tích được báo chí và Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội nhắc lại, ông Đinh Dự cùng vợ là bà Mãn Đường Hoa đến Lỗ Khê lập nghiệp, mở giáo phường dạy hát, rồi được dân làng tôn làm tổ nghề. Nhà thờ Ca công trong làng thờ hai vị. Các bài viết về làng ghi nhà thờ được dựng từ năm 1430 và được công nhận di tích lịch sử văn hóa năm 1989; bên trong còn lưu ngọc phả và các đạo sắc phong.
Năm 1995, câu lạc bộ ca trù Lỗ Khê được thành lập để khôi phục lối hát của làng. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, Lỗ Khê nằm trong xã Thư Lâm. Trong tháng 10/2026, báo Hà Nội Mới và Đài Hà Nội đưa tin cụm di tích nhà thờ Ca công và chùa Lỗ Khê vừa được tu bổ, tôn tạo, cùng lúc làng có lớp truyền dạy ca trù cho học sinh.
Ngày nào ở Lỗ Khê có hát: giỗ tổ theo âm lịch
Dịp chắc chắn nhất để nghe hát ở làng là ngày giỗ tổ. Nhiều bài báo ghi hai mốc trong năm: ngày sinh của tổ nghề mồng 6 tháng Tư và ngày mất 13 tháng Mười một, đều theo âm lịch. Dịp này, người theo nghề ở nhiều nơi về bái lễ và hát thờ trước cửa đền, có năm kéo dài hai, ba ngày. Vài tài liệu ghi lệch một hai ngày, nên hãy coi đây là mốc để hỏi, không phải lịch đã chốt.
Đổi sang dương lịch, mỗi năm một ngày khác, nên tra lịch âm từ sớm. Ngoài giỗ tổ, câu lạc bộ sinh hoạt và biểu diễn theo lịch riêng, nhiều buổi gắn với việc của địa phương chứ không mở cho khách vãng lai. Lịch có thể thay đổi, thu gọn hoặc tạm dừng vì thời tiết, vì việc tu bổ di tích hay việc của làng.
Hỏi lịch hát trước: hỏi ai và hỏi những gì
Có vài cách liên hệ:
- Hỏi người trông coi nhà thờ Ca công, nếu bạn có dịp ghé làng ban ngày trước đó.
- Nhờ người quen ở Đông Anh hỏi giúp câu lạc bộ ca trù của thôn.
- Liên hệ bộ phận văn hóa của xã Thư Lâm qua kênh liên hệ công khai của xã.
Khi hỏi, chuẩn bị sẵn mấy câu:
- Ngày bạn định đến có buổi hát không, mấy giờ bắt đầu.
- Khách ngoài làng có được ngồi nghe không, cần báo trước bao lâu.
- Có được chụp ảnh, ghi âm, quay phim không.
- Nên để xe ở đâu, có cần đóng góp gì không.
Một hai hôm trước khi đi, nhắn lại để xác nhận, vì lịch hát ở làng đổi nhanh hơn lịch nhà hát.
Nghe ca trù Đông Anh: đường xe máy qua cầu sang làng
Cửa hàng chúng tôi ở Long Biên, nên tuyến tôi hay chỉ cho khách là đi qua sông Đuống:
- Từ Nguyễn Văn Cừ chạy về vòng xuyến cầu Chui, rẽ vào Ngô Gia Tự hướng Đức Giang.
- Qua cầu Đuống sang Yên Viên. Cầu đường bộ mới đang được làm cạnh cầu cũ, nên đi theo biển phân luồng tại chỗ; làn xe máy trên cầu được nói kỹ trong bài qua cầu Đuống bằng xe máy.
- Từ Yên Viên nhập quốc lộ 3 cũ, chạy lên phía bắc vào vùng Đông Anh.
- Bật bản đồ ở chế độ xe máy, gõ “nhà thờ Ca công Lỗ Khê” hoặc “làng Lỗ Khê”, rồi rẽ theo đường làng.
Khách ở Tây Hồ có thể qua cầu Nhật Tân, đi làn xe máy rồi theo bản đồ về làng.
Lưu ý lớn nhất: chạy cùng hướng với quốc lộ 3 cũ là cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên, xe máy không được đi. Bản đồ ở chế độ ô tô hay chọn tuyến này, nên luôn đặt chế độ xe máy; thấy lối lên có biển cấm xe máy thì bỏ qua. Đổ đầy xăng trên quốc lộ trước khi rẽ vào làng, và giữ làn phải vì đoạn này nhiều xe tải.
Vào làng, để xe và ngồi nghe cho phải phép
Đường trong làng hẹp, có ngõ cụt; giảm hẳn ga và bấm còi nhẹ ở góc khuất. Chỉ dựng xe trong sân di tích khi người trông cho phép; nếu không, gửi ở chỗ làng chỉ hoặc nhà dân nhận trông, khóa cổ, cất mũ vào cốp. Không dựng xe chắn cổng nhà thờ hay lối đi của người làng. Cách cân nhắc giữa gửi đầu làng và chạy vào ngõ có trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ làng cổ.
Trong nhà thờ, ăn mặc kín đáo, nói khẽ, tắt chuông điện thoại. Buổi hát thờ là nghi lễ chứ không phải tiết mục trình diễn:
- Không đi lại ngang trước chiếu hát khi ca nương đang hát.
- Không dùng đèn chớp; chỉ quay phim, ghi âm khi đã được đồng ý.
- Trống chầu là việc của người cầm chầu; khách không tự ý gõ, kể cả khi thấy hứng.
- Được mời ngồi nghe thì ngồi lùi phía sau, chờ hết bài mới đứng dậy hay ra ngoài.
Ghép thêm một điểm và tính giờ về
Lỗ Khê và làng rối nước Đào Thục cùng nằm trong xã Thư Lâm, nên có thể ghép hai làng trong một ngày nếu đã hỏi lịch cả hai; xem bài làng rối nước Đào Thục. Muốn ghép với thành cổ thì bài thuê xe máy một ngày đi Cổ Loa và Đông Anh có cách xếp lịch.
Về giờ giấc, cửa hàng ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên mở cửa 09:00–21:00 và không giao xe ngoài giờ. Muốn có mặt ở làng từ sáng, hãy nhận xe từ chiều hôm trước. Nếu buổi hát rơi vào chiều tối, thống nhất trước giờ trả xe, giữ xe qua đêm ở chỗ có người trông rồi trả hôm sau trong giờ mở cửa. Đường quê ít đèn, nên rời làng lúc trời còn sáng nếu được. Báo cửa hàng trước khi đi xa và lưu số 0942467674 để gọi khi xe trục trặc. Tiền cọc, thời gian và chi phí giao nhận xe đều được xác nhận trực tiếp khi đặt.
Một chuyến Lỗ Khê trọn vẹn bắt đầu từ cuộc hỏi lịch hát, không phải từ lúc nổ máy: chọn đúng dịp, đi quốc lộ 3 cũ thay vì cao tốc, để xe gọn và ngồi nghe như khách của làng. Các điểm đi khác ở rìa thành phố có trong chuyên mục ngoại thành Hà Nội, và gợi ý đi chơi khắp Hà Nội xem ở trang du lịch.