Chạy xe máy cả buổi sáng từ Long Biên về một làng xứ Đoài, dựng xe trước nghi môn rồi mới thấy cánh cửa gỗ khép chặt, sân vắng không một bóng người. Cảnh đình làng đóng cửa ngày thường quen thuộc với bất kỳ ai mê kiến trúc cổ ở ngoại thành Hà Nội. Đình không phải bảo tàng có quầy vé và giờ mở cửa cố định, nên muốn vào xem thì phải biết hỏi ai, hỏi thế nào, và khi được mở cửa thì cư xử ra sao cho phải phép. Bài này đi lần lượt từng việc đó.
Vì sao đình làng đóng cửa ngày thường
Đình là nơi làng thờ Thành hoàng và cũng là chỗ sinh hoạt chung của cả cộng đồng. Nó thuộc về làng, không được dựng ra để đón khách tham quan. Vì vậy cửa đình thường mở khi làng có việc: ngày mùng một, ngày rằm âm lịch ở nhiều nơi, các dịp lễ tết, hội làng, buổi tế hay cuộc họp. Mỗi làng một lệ, có nơi mở cửa thường xuyên hơn, có nơi chỉ mở vào dịp lớn.
Lý do thứ hai là giữ gìn. Trong đình có hoành phi, câu đối, đồ thờ, mảng chạm gỗ đã qua nhiều đời, và khi không có người ngồi trông thì khép cửa là cách giữ an toàn nhất.
Lý do thứ ba là con người. Người trông coi đình thường là người trong làng được tin cử, nhiều người còn lo việc nhà, việc đồng, không thể ngồi ở đình từ sáng tới tối. Hiểu điều đó, bạn sẽ thấy việc đi tìm người mở cửa là chuyện bình thường, không phải phiền hà.
Hỏi ai để được vào xem đình
Mỗi làng tổ chức việc trông coi một khác, nên dưới đây chỉ là những người bạn có thể hỏi, không phải quy định chung.
Thủ từ hoặc người trông đình
Người giữ chìa khóa thường được gọi là thủ từ, hoặc đơn giản là “ông trông đình”, “bà trông đình”. Nhiều người ở ngay gần đình. Hỏi thủ từ mở cửa đình là cách trực tiếp nhất: hỏi người dân quanh đó “nhà ông trông đình ở đâu ạ”, rồi đến tận nhà nhờ một câu.
Ban quản lý di tích
Với những ngôi đình đã được xếp hạng di tích, việc quản lý thường có một ban hoặc một người được địa phương giao trách nhiệm. Nếu ở cổng có bảng thông tin, đọc trước xem có ghi đầu mối liên hệ không. Đi theo nhóm đông, muốn chụp ảnh, quay phim bài bản hay tìm hiểu để nghiên cứu, nên liên hệ trước với ban quản lý hoặc chính quyền xã nơi có đình, thay vì đến rồi mới hỏi.
Trưởng thôn và người quanh đình
Khi không tìm được người giữ chìa khóa, trưởng thôn thường biết ai đang phụ trách việc đình. Bà bán hàng nước đầu làng, mấy cụ ngồi dưới gốc đa trước sân cũng là những người dẫn đường tốt, vì họ biết hôm nay người trông đình đang ở nhà hay ra đồng.
Cách hỏi để được mở cửa
Cách nói quyết định nhiều hơn bạn nghĩ:
- Chọn giờ hợp lý. Buổi sáng hoặc đầu giờ chiều là dễ nhất; tránh giờ nghỉ trưa và lúc trời đã tối.
- Nói rõ mình là ai, muốn xem gì. Ví dụ: “Cháu ở Hà Nội về, thích xem chạm gỗ đình làng, xin phép vào xem khoảng nửa tiếng.” Người nghe yên tâm hơn khi biết bạn ở lại bao lâu.
- Không ép. Nếu người trông đình bận hay từ chối, cảm ơn rồi hỏi xem dịp nào đình mở, hẹn lần sau.
- Cảm ơn theo cách của làng. Nếu muốn góp chút công đức, hỏi người trông đình nên để ở đâu, thường là hòm công đức; đóng góp tùy tâm, không phải phí vào cửa.
Nếu biết trước mình sẽ đến, nhờ người quen ở làng báo giúp từ hôm trước là cách chắc chắn nhất.
Để xe đúng chỗ khi được mở cửa
Sân đình là không gian thờ tự, không phải bãi xe. Tắt máy từ ngoài cổng, dắt xe vào chỗ người trông đình chỉ, thường là góc sân ngoài hoặc khoảng đất trống cạnh tường. Không dựng xe chắn nghi môn, lối đi hay cổng nhà dân, không bấm còi, rú ga trước đình. Khóa cổ, rút chìa, mang theo giấy tờ.
Nếu ngõ vào đình hẹp, cân nhắc gửi xe ở đầu làng rồi đi bộ; cách chọn đã có trong bài gửi xe đầu làng hay chạy vào ngõ làng cổ.
Ứng xử khi vào đình làng
Những điều dưới đây là khuyến nghị theo nếp chung; gặp lệ riêng của làng thì làm theo lời người trông đình.
- Ăn mặc kín đáo. Áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối là đủ lịch sự. Cởi mũ bảo hiểm trước khi bước vào, để gọn ở xe hoặc cầm tay.
- Đi sau người trông đình. Hỏi trước khi bước vào gian trong, nhất là khu hậu cung; có làng chỉ cho người được giao việc vào khu này.
- Không sờ, không ngồi lên hiện vật. Mảng chạm, cột gỗ, bệ thờ, kiệu đều là đồ quý; ngắm bằng mắt, giữ khoảng cách.
- Xin phép trước khi chụp ảnh, đặc biệt là ban thờ, và hỏi có được dùng đèn chớp không.
- Không tự ý thắp hương hay đặt lễ. Muốn thắp nén nhang thì hỏi người trông đình trước.
- Giữ yên lặng, để ý trẻ nhỏ đi cùng, không ăn uống trong đình.
Ra về, chào và cảm ơn người đã mở cửa, đợi họ khóa lại rồi mới dắt xe đi.
Chọn ngày đi cho dễ gặp cửa mở
Ở nhiều làng, ngày mùng một và ngày rằm âm lịch là lúc cửa đình dễ mở nhất, nhưng cũng là lúc người làng làm lễ; khi ấy đứng lùi, đi nhẹ, không chụp cận người đang khấn. Hội làng thì đông vui nhưng khó ngắm kỹ kiến trúc. Ngày giờ hội mỗi năm có thể khác, hỏi người địa phương trước khi đi.
Với những ngôi đình đã có bài riêng như đình So ở vùng Quốc Oai hay đình Tường Phiêu ở vùng Phúc Thọ, đọc trước để biết nên chú ý chỗ nào trong đình.
Xe thuê ở cửa hàng Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú, 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, nhận trong giờ 09:00–21:00; cửa hàng không giao xe ngoài giờ, giao nhận và tiền cọc xác nhận trực tiếp. Đi xa thì báo cửa hàng trước, không đi cầu Thanh Trì hay Vành đai 3 trên cao vì cấm xe máy, và về trước khi trời tối.
Gặp đình đóng cửa, cứ hỏi người trông đình, nói rõ ý mình, để xe gọn ngoài sân và cư xử như một người khách của làng. Các di tích và làng nghề khác có ở chuyên mục ngoại thành Hà Nội, còn nhiều chuyến đi khác nằm trong mục du lịch Hà Nội.