Ai đi tìm làng giấy dó Bưởi hôm nay cần biết trước một điều: ở Yên Thái, Hồ Khẩu, Đông Xã không còn tàu xeo nào hoạt động, cũng không còn những bức tường dán giấy phơi trắng ngõ. Thứ còn lại là cổng làng, đình làng, tên ngõ và ký ức của các cụ. Bài này giúp bạn hiểu vùng nghề xưa nằm ở đâu, chạy xe máy theo thứ tự nào dọc phố Thụy Khuê và nên kỳ vọng gì để chuyến đi không hụt hẫng.
Làng giấy dó Bưởi từng nằm ở đâu
Vùng Kẻ Bưởi nằm ở bờ nam Hồ Tây, kẹp giữa mặt hồ và đường Hoàng Hoa Thám. Tổng Bưởi xưa gồm các làng Yên Thái, An Thọ, Đông Xã, Hồ Khẩu, Võng Thị và Trích Sài. Trong đó Yên Thái, Đông Xã, Hồ Khẩu là nơi nghề giấy dày đặc nhất, còn Trích Sài lại nổi tiếng với nghề dệt.
Ngày nay cả vùng là khu dân cư đông đúc. Trục để lần theo dấu làng là phố Thụy Khuê, chạy từ cuối đường Thanh Niên tới chợ Bưởi; phần lớn cổng làng cũ mở thẳng ra mặt phố.
Người Hà Nội nhắc đến giấy dó Yên Thái thường đọc lại câu ca dao: “Mịt mù khói tỏa ngàn sương, nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ”. Nhịp chày ấy là tiếng giã vỏ cây dó. Giấy làm ra dùng chép sách, viết văn tự, in tranh, gói hàng, tùy loại dày mỏng và độ mịn.
Nghề giấy ở Bưởi giờ còn gì, đừng kỳ vọng sai
Nói thẳng để bạn khỏi mất công: nghề làm giấy thủ công ở Bưởi đã ngừng sản xuất từ lâu. Giấy công nghiệp rẻ và nhanh hơn, nhà cửa dần chen kín đất làng, người trẻ chuyển sang nghề khác. Theo các nghiên cứu về làng nghề, khoảng thập niên 1980 thì nghề gần như bỏ hẳn.
Những gì còn lại để xem:
- Cổng làng cổ dọc phố Thụy Khuê, có cổng còn chữ Hán, có cổng đã trùng tu.
- Đình làng, nơi dân vẫn giữ tín ngưỡng thờ tổ nghề giấy.
- Chợ Bưởi, nơi xưa kia dân làng mang giấy ra bán theo phiên.
- Ký ức người già, những người còn nhớ nhà nào có tàu xeo, bức tường nào từng phơi giấy.
Muốn xem tận mắt quy trình làm giấy, bạn phải tìm đến nơi khác, ví dụ vùng Phong Khê ở Bắc Ninh, nơi vài hộ còn làm quy mô nhỏ. Trong nội thành thỉnh thoảng có nhóm mở buổi trải nghiệm giấy dó, nhưng lịch không cố định, nên hỏi và đăng ký trước.
Hình dung quy trình để nhận ra dấu vết
Biết sơ quy trình, bạn sẽ hiểu vì sao làng giấy có hình dáng như vậy:
- Vỏ cây dó được ngâm nước vôi rồi nấu cho mềm.
- Vỏ đem giã bằng chày đến khi thành bột, đây chính là nhịp chày trong ca dao.
- Bột được đãi sạch, hòa vào bể nước có nhớt cây để sợi giấy kết đều.
- Người thợ dùng khuôn xeo vớt từng lớp mỏng, xếp chồng rồi ép bớt nước.
- Tờ giấy được bóc ra, dán lên tường cho khô.
Vì cần nhiều nước, làng giấy bám sát mặt hồ; vì phải phơi giấy, nhà nào cũng cần tường dài. Vào ngõ cũ, hãy để ý những bức tường cao chạy dọc lối đi.
Lộ trình xe máy dọc Thụy Khuê: Hồ Khẩu, Đông Xã, Yên Thái
Cả cung chỉ vài cây số, nhưng nếu dừng ở từng cổng và đi bộ vào ngõ thì nên dành hai đến ba tiếng. Thứ tự dưới đây đi theo chiều số nhà tăng dần, từ đầu phố về phía chợ Bưởi.
- Vào phố Thụy Khuê từ cuối đường Thanh Niên, đoạn gần đền Quán Thánh. Phố hẹp, xe hai chiều, giờ tan học rất đông. Đi làn phải, chạy chậm để kịp nhìn cổng hai bên.
- Cổng làng Hồ Khẩu, làng được nhắc là có nhiều cổng nhất đất Kẻ Bưởi. Báo chí ghi số nhà không thống nhất, quanh khoảng số 378, nên cứ tìm cổng tam quan có chữ Hán rồi hỏi người trong ngõ.
- Cổng làng Đông Xã, theo nhiều bài viết ở quanh số 444, cổng chính có dòng chữ “An Đông chính lộ”.
Đi tiếp về phía Bưởi là làng nổi tiếng nhất nghề giấy:
- Cổng làng Yên Thái, còn gọi là cổng Giếng, ở khoảng số 562. Trên cổng có bốn chữ “Mỹ tục khả phong”, tương truyền vua Tự Đức ban năm 1867. Tên cổng Giếng gắn với giếng Long Tỉnh trước cổng theo lời kể của dân làng.
- Chợ Bưởi ở cuối phố, điểm hẹn của dân buôn giấy ngày trước. Chợ bây giờ chủ yếu bán hàng dân sinh, đừng mong tìm được giấy dó ở đây.
Muốn đi thêm, từ khu Bưởi rẽ sang làng Trích Sài với chùa Thiên Niên và dãy quán nhìn hồ, rồi theo đường Lạc Long Quân chạy ven hồ buổi chiều để khép một vòng nhẹ nhàng.
Dừng xe thế nào cho đúng mực
Cổng làng nằm sát mặt phố, ngõ phía sau thường chỉ vừa hai xe máy tránh nhau. Vì vậy:
- Không dựng xe trước cổng hay giữa lối vào ngõ.
- Tìm điểm trông xe có người, lấy vé hẳn hoi; ngồi quán nước đầu ngõ thì hỏi chủ quán có cho để xe không.
- Dắt xe vào ngõ sâu thì tắt máy, tránh xả khói vào cửa nhà người ta.
- Đi theo nhóm thì gom xe một chỗ.
Đi bộ vào ngõ: nhìn gì, hỏi ai
Phần đáng giá nhất lại nằm sau cổng. Gửi xe xong, đi bộ chậm qua vài ngõ chính, để ý biển tên đình, bia đá, hoành phi và những ngôi nhà mái ngói thấp lẫn giữa nhà ống mới xây.
Đình làng thường chỉ mở vào ngày rằm, mùng một hoặc dịp lễ, giỗ tổ nghề, mỗi làng một khác. Thấy cửa đóng thì đứng ngoài ngắm kiến trúc, đừng tự ý vào.
Muốn nghe chuyện nghề, hãy hỏi các cụ ngồi uống nước đầu ngõ. Chào hỏi tử tế, xin phép trước khi chụp ảnh người hay chụp trong đình, ăn mặc kín đáo và không đứng chắn cửa nhà dân.
Một tình huống hay gặp: bạn đến đầu giờ chiều ngày thường, cổng đình đóng, ngõ vắng. Đừng vội bỏ về. Ra chợ Bưởi ăn chút gì, quay lại lúc chiều muộn khi người già ra ngõ hóng mát, khả năng gặp người kể chuyện sẽ cao hơn.
Đi giờ nào và ghép với điểm nào
Sáng sớm cuối tuần dễ chịu nhất: phố Thụy Khuê bớt xe, ánh sáng dịu. Tránh giờ tan học buổi chiều vì xe đưa đón đỗ dày. Mùa mưa, vài ngõ trũng có thể đọng nước.
Thích đi tìm dấu làng cổ giữa phố thì dành thêm một buổi cho làng cổ Đông Ngạc ở Bắc Từ Liêm, nơi đình làng và nhà thờ họ còn khá nguyên.
Chọn xe và đường đi từ Long Biên
Phố hẹp, dừng đỗ liên tục nên xe gọn nhẹ đỡ mệt. Xe số như Honda Wave dắt bộ nhẹ, luồn ngõ dễ, giá thuê tại cửa hàng là 150.000 đ một ngày. Ai chưa quen xe số có thể chọn Honda Vision tay ga, 200.000 đ một ngày.
Cửa hàng Thuê Xe Máy Hà Nội Nguyễn Tú ở 112 Nguyễn Văn Cừ, Bồ Đề, Long Biên, mở cửa 09:00 đến 21:00, điện thoại 0942 467 674. Muốn chạy sáng sớm thì nhận xe từ chiều hôm trước, vì cửa hàng không giao xe ngoài giờ mở cửa. Tiền cọc, việc có kèm mũ bảo hiểm hay không, hãy hỏi và xác nhận trực tiếp khi đặt xe.
Từ Long Biên, đi cầu Chương Dương sang Trần Nhật Duật, theo Yên Phụ lên đường Thanh Niên rồi rẽ vào Thụy Khuê.
Đi hết vùng Bưởi rồi, bạn có thể xem thêm các cung đường và điểm dừng quanh Hồ Tây hoặc mở rộng lịch trình với chuyên mục du lịch Hà Nội bằng xe máy.