Ngày cuối ở Hà Nội, nhiều khách để dành buổi chiều cho việc mua quà lưu niệm phố cổ, và vì đang cầm xe máy thuê nên câu hỏi thứ hai mới là câu khó: mua xong chở về khách sạn thế nào để hộp ô mai không bẹp, bức tranh thêu không gãy khung, bộ ấm gốm không vỡ khi qua gờ giảm tốc. Bài này đi theo đúng thứ tự của buổi chiều ấy: phố nào bán gì, nhìn thế nào để tránh hàng sơ sài, nhờ đóng gói ra sao, rồi buộc lên xe và đi về.
Mua quà lưu niệm phố cổ: phố nào bán gì
Tên phố trong khu 36 phố phường vẫn gợi ý khá đúng thứ bán ở đó. Hàng Bạc có nhiều hiệu kim hoàn và đồ bạc chạm, từ nhẫn, lắc tay đến đồ bạc nhỏ làm quà. Hàng Gai là phố lụa: khăn lụa, áo dài may đo nhanh, tranh thêu, túi thêu, hàng từ bình dân đến cao cấp nằm cạnh nhau. Hàng Trống xưa nổi tiếng với dòng tranh dân gian cùng tên, nay còn rất ít nghệ nhân, nhưng phố vẫn là nơi tìm tranh, đồ sơn mài, đồ thủ công và vài phòng tranh nhỏ. Hàng Mã bán đồ trang trí bằng giấy và đèn lồng theo mùa, rẻ và nhẹ, hợp làm quà cho trẻ con.
Quà ăn được thì về Hàng Đường, Hàng Buồm với ô mai, mứt, bánh kẹo đóng hộp sẵn; bánh cốm thì ra Hàng Than, phố nằm ngay rìa phía bắc khu phố cổ. Lãn Ông bán thuốc bắc, trà thảo mộc, túi thơm; Hàng Quạt có con dấu khắc gỗ theo tên bạn, câu đối, đồ thờ nhỏ; Hàng Thiếc có đồ gò kim loại và khuôn bánh thủ công. Các phố quanh Tạ Hiện, Mã Mây, Hàng Bè bán đồ lưu niệm du lịch chung như nón, áo phông, túi thổ cẩm, chất lượng không đều, hợp để mua vài món rẻ hơn là món để giữ lâu.
Tránh hàng làm sơ sài: vài cách nhìn nhanh
Với lụa, sờ thấy mát và mềm tay, ánh không bóng loá kiểu nhựa, mép vải cắt gọn; cửa hàng nghiêm túc nói được hàng dệt ở đâu, giá hai tấm khăn trông giống nhau chênh nhau nhiều lần là vì chất liệu khác nhau, hãy hỏi thẳng. Với đồ bạc, xem dấu ký hiệu trên món hàng, đường chạm đều và sắc, có phiếu của cửa hàng; món quá rẻ so với mặt bằng cùng phố thường không phải bạc như quảng cáo. Với tranh thêu, lật mặt sau xem đường chỉ gọn hay rối; với sơn mài, nhìn cạnh và góc xem lớp sơn có bong hay dày mỏng không đều.
Đồ ăn hỏi thử trước khi mua, xem hạn dùng trên hộp, chọn hộp đóng tại chỗ thay vì hộp bày lâu ngoài nắng. Một dấu hiệu của hàng nhập hàng loạt là cùng một món giống hệt nhau xuất hiện ở năm bảy cửa hàng; đồ thủ công thật thường mỗi món hơi khác một chút. Hỏi giá trước khi cầm, ở cửa hàng có niêm yết thì không mặc cả, ở hàng lưu niệm du lịch thì mặc cả nhẹ nhàng là bình thường. Giữ túi và phiếu có tên cửa hàng để nếu về mở ra thấy lỗi còn quay lại được.
Đóng gói ngay tại cửa hàng: nói rõ là bạn đi xe máy
Câu nói đơn giản nhất và hiệu quả nhất là “tôi chở bằng xe máy”. Chủ hàng quen với khách ở phố cổ sẽ gói kỹ hơn bình thường: gốm, sơn mài, chai lọ được bọc giấy và chèn vào hộp cứng; tranh có khung được bọc góc; khăn lụa cho vào túi nilon để khỏi dính nước mưa. Đồ giấy Hàng Mã nên để trong hộp phẳng, không gập. Ô mai, mứt cho vào hộp kín và không để ngoài nắng lâu trong cốp xe nóng.
Nếu mua nhiều món ở nhiều phố, xin thêm một túi to có quai để gom tất cả vào một khối, dễ buộc hơn năm sáu túi nhỏ lủng lẳng. Món nặng như sách, đồ gỗ để đáy, món nhẹ dễ bẹp để trên. Mua đồ dễ vỡ sau cùng, ngay trước khi lấy xe, để nó đi quãng đường ngắn nhất.
Buộc đồ lên xe máy: sàn, cốp, móc treo và dây ràng
Xe ga có lợi thế rõ: sàn để chân đặt được túi to, móc treo phía trước giữ một hai túi vừa, cốp dưới yên cho món quý và món dễ vỡ. Treo tối đa hai túi ở móc, không treo túi vào tay lái vì túi đung đưa làm lệch tay lái khi vào cua. Với xe số, mang theo ba lô hoặc dùng dây ràng buộc túi vào yên sau, siết hai lần chéo nhau, kéo thử trước khi đi. Đồ dài như tranh cuộn, ô, cuộn chiếu thì buộc dọc theo thân xe, không để ngang vì vướng xe khác trong phố hẹp.
Không chở hộp to tới mức che gương hoặc che đèn hậu. Lăn bánh rồi, đi chậm qua gờ giảm tốc, ổ gà và đoạn đường gạch cũ, giữ khoảng cách để không phải phanh gấp. Nguyên tắc chung về chở đồ và hành lý được gom ở chuyên mục chở đồ và hành lý, còn kinh nghiệm chở hộp bánh, hộp quà dễ bẹp có ở bài chở thùng bánh và quà Tết trên xe máy, áp dụng y nguyên cho quà lưu niệm.
Lộ trình nửa buổi: gửi xe một chỗ, đi bộ nối các phố
Hàng Bạc, Hàng Gai, Hàng Trống, Hàng Mã, Hàng Đường cách nhau chỉ vài phút đi bộ, nên cách khôn nhất là gửi xe một lần rồi đi bộ cả vòng, thay vì chạy xe từng phố và tìm chỗ dừng năm lần. Chỗ gửi tiện cho vòng này nằm quanh Hàng Dầu, Lò Sũ phía bờ hồ hoặc đầu Hàng Bông phía tây; cách tìm chỗ gửi quen trong khu này có ở bài gửi xe máy trong ngõ phố cổ: cách chọn chỗ quen.
Đi theo thứ tự nhẹ trước nặng sau: bắt đầu từ Hàng Gai với lụa, sang Hàng Trống xem tranh, lên Hàng Bạc chọn đồ bạc, ghé Hàng Mã, rồi kết ở Hàng Đường mua ô mai và đồ gốm, sơn mài sau cùng. Tối thứ Sáu đến Chủ nhật, nhiều phố trong vòng này thuộc khu phố đi bộ và vùng hạn chế xe từ bảy giờ tối, xe máy không vào được nhưng đi bộ mua sắm thì lại rất thuận, chỉ cần tính trước chỗ gửi ở vành ngoài. Ăn uống giữa chừng thì xem bài ăn uống quanh phố cổ để xe ở đâu.
Về đến chỗ ở: kiểm tra ngay và xếp vào vali
Về tới khách sạn, mở từng gói kiểm tra ngay, còn kịp quay lại cửa hàng nếu món nào sứt mẻ. Xếp vali thì bọc đồ vỡ bằng quần áo, để giữa, không để sát thành; đồ lỏng như rượu, dầu, nước mắm cho vào hành lý ký gửi khi đi máy bay và bọc hai lớp túi; đồ ăn có mùi gói kín. Tranh có khung kính nên hỏi cửa hàng tháo kính nếu bay xa, chỉ mang tranh và khung.
Cuối cùng, trả xe đúng giờ hẹn với cửa hàng, cốp đã dọn sạch, vì món quà nhỏ bỏ quên trong cốp là chuyện hay xảy ra sau một buổi chiều mua sắm vui vẻ. Các bài khác về khu này nằm ở chuyên mục phố cổ, còn điểm đến toàn thành phố ở mục du lịch.