Từ đầu tháng Chạp, bãi Tứ Liên bên sông Hồng vàng rực quả quất, xe ba gác chở cây ra vào ngõ cả ngày, và người Hà Nội bắt đầu rủ nhau ra chọn cây. Chuyện mua quất Tứ Liên trước Tết với người chỉ có xe máy có ba phần: vào làng bằng ngõ nào, xem cây thế nào cho khỏi mua hớ, và quan trọng nhất là chậu cỡ nào thì chở được về trên xe máy, chậu nào phải nhờ xe khác. Bài này viết cho người Hà Nội lẫn khách ở lại dài ngày muốn có một cây quất trong nhà dịp Tết.
Mua quất Tứ Liên trước Tết: làng nhộn nhịp từ khi nào
Tứ Liên là làng nghề trồng quất cảnh lâu đời ở ven Hồ Tây, nằm cạnh làng đào Nhật Tân, nổi tiếng với quất thế và quất bonsai trong chậu nhỏ. Theo nhịp mọi năm, thương lái về đặt cây từ cuối tháng Mười một dương lịch, còn khách lẻ bắt đầu ra vườn từ đầu tháng Chạp âm lịch, đông dần tới sát Tết. Cây dáng đẹp, quả đều thường được chọn sớm, càng gần Tết vừa đông vừa ít lựa chọn, giá cũng nhích lên. Nếu không cần cây về nhà quá sớm, cách hay là đi xem và đặt trước từ giữa tháng Chạp, hẹn ngày lấy sau.
Đi vào buổi sáng ngày thường, nhà vườn rảnh để nói chuyện và chỉ cây, ngõ chưa ùn xe chở hàng. Cuối tuần giáp Tết, cả ngõ là xe và người, chọn cây trong cảnh đó vừa mệt vừa dễ quyết vội.
Vào làng từ Âu Cơ thế nào
Làng quất nằm ngoài đê, giữa Nhật Tân và Yên Phụ, phía sông Hồng. Từ Long Biên, qua cầu Chương Dương, theo Yên Phụ lên Nghi Tàm rồi vào đường Âu Cơ, để ý bên tay phải các ngõ dốc xuống bãi có biển vườn quất, mùa này không thể lẫn. Từ phía bắc có thể từ cầu Nhật Tân xuống Âu Cơ rồi rẽ xuống bãi. Ngõ xuống dốc, hẹp, mùa Tết xe ba gác và xe tải nhỏ chở quất liên tục đi lên, nên xuống chậm bằng số thấp, nép vào một bên khi gặp xe chở cây.
Đường trong bãi là bê tông mỏng xen đường đất, qua các vườn cách nhau vài chục mét; gửi xe ngay vườn định xem, không dựng xe chắn lối xe chở cây. Vườn đào ở ngay bên cạnh, cùng một nhịp mùa, nên ai muốn xem cả hai thì đi theo hướng dẫn ở bài vườn đào Nhật Tân trước Tết bằng xe máy: đường đi và gửi xe.
Chọn cây: dáng, quả, lá và lộc
Cây đẹp theo cách nhìn của người Hà Nội là dáng tròn đều hoặc dáng tháp, gốc to thân ngắn chia nhiều nhánh, tán kín không hở. Quả sai và phân bố đều quanh tán, lúc mua đang vàng pha xanh để chín dần tới Tết; trên cùng một cây có đủ quả chín, quả xanh, hoa và nụ, kèm lộc non ở đầu cành là được ưa nhất. Lá xanh bóng, không quăn, không có vết sâu; nhìn gốc thấy rễ bám chậu chắc, đất chậu không bị xới mới.
Hỏi nhà vườn hai câu: cây được đánh vào chậu từ bao giờ, và mấy ngày tưới một lần. Cây mới bứng từ đất lên chậu vài ngày dễ héo khi về nhà có điều hoà. Hỏi giá rồi mặc cả nhẹ nhàng, giá từng cây phụ thuộc dáng và tuổi cây nên khác nhau rất nhiều; nhà vườn có thể giữ cây cho bạn tới ngày lấy nếu đặt cọc một phần, thoả thuận rõ bằng lời và tin nhắn.
Chậu nào chở được trên xe máy
Quất bonsai để bàn và chậu nhỏ cao chừng dưới bảy mươi phân, tán vừa vòng tay ôm, là loại chở được bằng xe máy. Đặt chậu lên sàn xe ga, chèn khăn hoặc bìa quanh chậu, buộc một vòng dây qua gốc vào thân xe, người ngồi sau giữ hờ tán cây; với xe số thì chậu để trong hộp bìa buộc lên yên sau hoặc người sau ôm chậu trong lòng. Nhà vườn thường bọc tán bằng lưới hoặc giấy để quả không rụng, cứ nhờ họ bọc kỹ và nói rõ là chở xe máy.
Cây cao từ một mét trở lên, tán rộng hơn tay lái, không nên cố chở bằng xe máy: cành gãy, quả rụng dọc đường, che tầm nhìn và vướng xe khác. Nhà vườn có xe ba gác, xe tải nhỏ giao tận nhà trong thành phố, hỏi phí và giờ giao ngay khi chốt cây; đây là cách rẻ hơn nhiều so với một cây hỏng. Nguyên tắc buộc đồ và chạy chậm qua gờ giảm tốc, ổ gà giống như chở hộp quà Tết, đã nói ở bài chở thùng bánh và quà Tết trên xe máy; kỹ năng chung ở chuyên mục chở đồ và hành lý.
Đường về theo Âu Cơ, Nghi Tàm, Yên Phụ giáp Tết đông từ giữa buổi sáng, nên lấy cây sớm và đi chậm, tránh khung giờ tan tầm. Qua cầu Chương Dương gió ngang, tán cây như cánh buồm, hai tay giữ chắc và giảm tốc.
Về nhà: giữ cây đẹp qua hai tuần Tết
Đặt cây ở chỗ sáng, thoáng, xa cửa gió điều hoà và xa bếp; tưới ít, đủ ẩm đất, không tưới đẫm mỗi ngày. Quả rụng vài quả là bình thường, rụng hàng loạt kèm lá quăn là cây đang sốc, chuyển ra chỗ thoáng hơn và bớt tưới. Sau Tết, nhiều nhà vườn ở Tứ Liên nhận lại cây để chăm cho mùa sau với phí thoả thuận, hỏi ngay lúc mua nếu bạn định chơi lại cây năm tới.
Những ngày giáp Tết, chợ hoa Quảng Bá gần đó cũng họp cả ngày, ghé thêm được hoa cành cho bàn thờ trong cùng chuyến; chỗ gửi xe và giờ họp chợ có ở bài đi chợ hoa Quảng An bằng xe máy sáng sớm. Các bài khác về khu này nằm ở chuyên mục Hồ Tây, còn điểm đến toàn thành phố ở mục du lịch.