Quýt và cam là thứ khiến trục quốc lộ sáu khác biệt hẳn các trục khác quanh Hà Nội: đi Mai Châu mà về tay không, không ai nhìn ra, nhưng ai đã từng mua cam Cao Phong bằng xe máy ngay dọc đường thì mỗi mùa cam lại nhớ tới vị ngọt lẫn chút chua dịu của nó. Để mua đúng mùa, đúng chỗ, và chở về còn nguyên dáng, có vài điều đáng biết trước khi đứng trước sạp. Bài này nói mùa cam, cách chọn sạp, cách dừng xe an toàn bên đường trường, và cách xếp cam lên yên cho chặng về trọn vẹn.
Mua cam Cao Phong bằng xe máy: mùa nào có cam thật
Cam Cao Phong là giống cam quýt canh nổi tiếng của vùng hồ Hòa Bình, cho trái từ cuối thu qua đông và sang đầu xuân, nghĩa là khung hay gặp nhất là từ khoảng tháng mười một đến trước tết, còn lứa cuối có thể kéo tới tận tháng giêng. Ngoài khung đó, sạp dọc đường vẫn bán cam quanh năm, nhưng phần nhiều là cam trái vụ từ vùng khác hoặc cam bảo quản lạnh, vị nhạt hơn và vỏ dễ khô.
Cách nhận cam mùa chính: vỏ căng bóng, cầm chắc tay, nặng hơn kích thước, cuống còn xanh và tươi. Cam bảo quản lâu thì vỏ nhăn nhẹ quanh núm, cầm nhẹ hơn, múi khô xác. Mua giữa mùa thì cứ dựa vào cảm giác cầm: quả nặng, gõ vào thấy chắc, cầm lên như cầm hòn đá nhỏ là cam ngon cả cỡ.
Vụ khác của vùng này đáng mua thêm là quýt đường và bưởi đỏ vùng hồ, rộ vào khung cận tết. Nếu chuyến của bạn vào đúng dịp đó, một túi quýt cộng hai bưởi chở vừa cốp xe, còn cam thì cứ mua thoải mái vì quả nhỏ, xếp gọn được.
Mua đâu: chọn sạp dọc quốc lộ sáu
Từ khu Cao Phong trở đi, các sạp cam san sát bên đường, và chọn sạp cũng có vài mẹo. Sạp gần vườn hoặc ghi rõ bán tại vườn thường có cam mới hái trong ngày, sạp gom hàng quanh năm thì chất lượng đổi theo mùa. Nhìn giỏ: cam chất thành đống cao còn vẽ vân lá xanh, cuống tươi, là cam mới; giỏ thấp, cam xếp gọn gàng theo cỡ nhưng vỏ bóng nhẫy kiểu sáp, thường là cam qua tay tuyển gọn nhưng để lâu.
Điểm dừng hợp lý là sạp có sân rộng rãi để xe hẳn vào trong, tránh thắng gấp ven đường trường. Quốc lộ sáu xe tải chạy nhanh dày, một xe máy dựng ngang trên làn để mua cam là thứ các tài xế xe lớn không mong gặp. Sạp có sân thì người bán cũng quen thuộc việc khách chở xe vào, và việc chọn cam thoải mái hơn hẳn chọn vội bên làn đường.
Mua dạng sạp tại điểm du lịch ven đường thì giá nhỉnh hơn, đổi lại được gói sẵn và cân đúng. Còn mua ở chợ phiên thị trấn thì giá theo người địa phương, chất lượng do tự chọn, và bạn có thêm một vòng dạo chợ mà trước đó chỉ mua đúng cam. Hai kiểu đều ổn, chỉ cần nhớ quy tắc: mua vừa đủ dùng trong vài ngày, cam đã cắt rồi thì không lâu được như người ta đồn. Mẹo chọn nhanh khi đứng trước hai sạp: nhìn xem sạp nào có người địa phương ghé mua, sạp đó cam chuẩn hơn sạp chỉ đón khách đường trường. Và đừng chọn theo quả to nhất trong giỏ, quả to bướng thường ít nước hơn quả cỡ trung, đúng kiểu người quen hay bỏ qua. Cam rụng cuống còn tươi thì mua về để được lâu hơn cam đã để vài ngày trên sạp.
Chở cam trên yên xe sao cho khỏi dập
Cam là thứ dễ chở trong các loại trái cây, nhưng cũng dễ hỏng vì đè. Số lượng nên tính theo cốp: một túi hai mươi quả gói trong túi lưới, đặt nằm trong cốp dưới, không chất cao quá miệng cốp. Cam đặt cao trên đỉnh balo sau yên là kiểu chở hay hỏng nhất: mỗi ổ xóc là một lần cam đè lên nhau. Nếu nhóm đi nhiều xe, chia cam theo từng cốp thay vì dồn vào một xe chở lẻ, vừa cân tải vừa giảm số quả chịu đè trên cùng một cốp. Chở cam đi kèm đồ gốm hay chai lọ thì càng phải chừa: cam chỉ chịu nằm cạnh thứ mềm, không chịu cạnh thứ cứng.
Chọn quả cỡ vừa để xếp, để lại những quả to quá cốp. Cam cầm chắc nhưng vỏ bị đánh đập thì hỏng từng phần, chỗ va chạm ngả nâu rồi thối lan, nên xếp một lớp trong túi lưới, khe giữa các quả lấy giấy sạch chèn, và hai túi trở lên thì xê dịch nhau trong cốp, không đè chéo. Cốp xe đeo đầy cam mà chạy đèo thì phải nhún nhịp tay, vì thêm trội sau làm xe nặng đuôi.
Mua cam lúc chiều về, sau khi đã rời bản, là thứ tự hợp lý trên trục này: cam không phải nằm chờ trong cốp suốt lúc bạn dạo bản, và đoạn về còn nguyên vẹn cho cam mới. Ngược lại, mua cam lúc sáng đi, để cốp phơi nắng cả ngày ở bản, thì tới chiều về cam như vừa xông hơi một lượt, mất ngon và hỏng nhanh.
Về tới Hà Nội, cam để nơi thoáng mát, không rửa trước khi cất, và ăn dần trong khoảng một tuần là vừa. Cách chở và cách cất đều giản dị, nhưng hai việc đó quyết định cam ngon tận nhà hay cam chỉ ngon tới tận đèo. Muốn hiểu thêm trục này và khung giờ, đọc tổng quan đi Mai Châu bằng xe máy, xem cách chọn cung đường để xếp điểm mua cam vào lịch trình, và tham khảo nhóm điểm du lịch ven trục nếu định thêm một điểm dừng chơi cạnh chợ.