Giữa dòng xe từ Trần Nhật Duật đổ vào phố cổ, một cổng gạch cũ với vọng lâu trên nóc vẫn đứng ở đầu phố Hàng Chiếu, xe cộ chui qua vòm cửa như mấy trăm năm nay người ta vẫn đi. Ghé Ô Quan Chưởng bằng xe máy chỉ mất một đoạn ngắn từ bất kỳ đâu trong khu Hoàn Kiếm, nhưng dừng ở đâu để không cản dòng xe, chụp từ góc nào cho ra cái cổng, và nên đến giờ nào thì phải tính trước. Bài này gom lịch sử ngắn gọn của cửa ô, đường tới, chỗ dừng và cách ghép với các điểm quanh đó trong một buổi.
Ô Quan Chưởng là gì: cửa ô cuối cùng còn lại của Thăng Long
Cửa ô này được xây năm 1749, tức năm Cảnh Hưng thứ mười đời Lê, với tên chữ là Đông Hà môn vì thuộc phường Đông Hà và mở về phía sông Hồng, hướng đông của kinh thành. Thăng Long xưa có nhiều cửa ô nối phố phường với bến sông và các con đường ra ngoại ô, nhưng ngày nay chỉ còn duy nhất cửa ô này giữ được nguyên kiến trúc cổng. Theo các tài liệu lịch sử, cổng được sửa lớn vào năm 1785 và được xây lại rồi tu bổ tiếp dưới triều Gia Long, các năm 1804 và 1817; đến năm 1994 di tích được xếp hạng cấp quốc gia.
Tên gọi Ô Quan Chưởng theo cách giải thích phổ biến gắn với một viên Chưởng cơ cùng khoảng một trăm binh lính đã chiến đấu đến cùng tại cửa ô khi quân Pháp đánh thành Hà Nội năm 1873; người dân gọi tên cửa ô theo chức quan của ông để tưởng nhớ. Cổng xây theo kiểu vọng lâu: một cửa chính ở giữa cho xe đi, hai cửa phụ hai bên cho người đi bộ, phía trên là lầu canh nhỏ với mái ngói. Trên tường cổng còn gắn tấm bia đá đặt năm 1881 ghi lệnh của Tổng đốc Hoàng Diệu cấm lính canh sách nhiễu người dân qua lại, một chi tiết ít du khách để ý nhưng rất đáng đọc.
Đường đến Ô Quan Chưởng bằng xe máy: từ hướng nào thì dễ
Cửa ô nằm ở đầu phía đông phố Hàng Chiếu, chỗ phố gặp Đào Duy Từ và Thanh Hà, chỉ cách trục Trần Nhật Duật vài chục mét. Từ cửa hàng ở Long Biên, đường quen nhất là qua cầu Chương Dương, xuống Trần Nhật Duật rồi để ý bên tay phải sau vài trăm mét, cổng gạch nhìn thấy ngay từ đường lớn. Từ phía Hồ Gươm, chạy theo trục Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Đường lên đến khu chợ Đồng Xuân rồi rẽ vào Hàng Chiếu, đi hết phố là tới cổng.
Khu này nhiều phố một chiều và biển có thể thay đổi, nên chạy chậm, đọc biển ở mỗi đầu phố thay vì tin trí nhớ hay bản đồ. Giờ chợ sáng, từ khoảng bảy đến chín giờ, xe chở hàng ra vào chợ Đồng Xuân khiến Hàng Chiếu và Thanh Hà đông chen; giữa buổi sáng ngày thường hoặc đầu giờ chiều là lúc dễ chạy nhất. Kinh nghiệm chung về giờ nên tránh trong khu này có ở bài chạy xe máy trong phố cổ: giờ nào nên tránh.
Tối thứ Sáu, thứ Bảy và Chủ nhật, các phố quanh chợ đêm và không gian đi bộ cấm xe từ bảy giờ tối, vùng cấm tới sát khu vực cửa ô, nên muốn đến bằng xe máy vào tối cuối tuần thì phải gửi xe ngoài và đi bộ vào. Nếu chỉ cần ngắm và chụp, buổi sáng ngày thường là lựa chọn gọn nhất.
Dừng xe và chụp ảnh Ô Quan Chưởng: chỗ nào an toàn
Đừng dừng xe dưới vòm cửa chính, vì xe phía sau vẫn đi qua đó và vòm hẹp không có chỗ tránh. Cũng không nên tấp vào làn Trần Nhật Duật để chụp từ ngoài, xe tải và xe buýt chạy sát. Cách gọn là gửi xe ở điểm trông giữ có vé quanh khu chợ Đồng Xuân hoặc đầu phố Thanh Hà, rồi đi bộ ra cổng; mất thêm vài phút nhưng rảnh tay và không lo xe.
Về góc chụp, mặt ngoài cổng quay về phía sông nên buổi sáng sớm nắng chiếu thẳng vào mặt đó, cho ảnh rõ gạch và vọng lâu; buổi chiều nắng chuyển sang mặt trong nhìn từ phía Hàng Chiếu. Góc đẹp và an toàn nhất là đứng trên vỉa hè Hàng Chiếu chếch một bên, lấy cả vòm cửa và dòng xe máy chui qua, hoặc đứng ngay dưới cửa phụ nhìn ngược lên lầu canh. Không trèo lên cổng, không đứng giữa lòng đường để lấy góc chính diện khi xe đang đông; chờ một khoảng trống ngắn giữa hai đợt đèn thì mới bước ra và chụp nhanh. Thêm gợi ý chỗ chụp quanh khu này có trong bài chụp ảnh phố cổ với xe máy đẹp ở đâu.
Sáng sớm từ sáu đến bảy giờ, phố còn vắng, ánh sáng xiên và gần như không có xe, là lúc chụp được cổng trọn vẹn nhất. Đây cũng là khung giờ mà những ai thích chạy xe quanh phố cổ lúc vắng hay chọn, như đã nói trong bài chạy xe máy phố cổ Hà Nội giờ nào vắng nhất.
Ghép Ô Quan Chưởng với các điểm quanh đó trong một buổi
Từ cửa ô, chợ Đồng Xuân chỉ cách vài trăm mét, phố Hàng Mã với đồ trang trí theo mùa ở ngay bên cạnh, còn Hàng Buồm có đền Bạch Mã, ngôi đền trấn phía đông của kinh thành xưa, và Mã Mây có ngôi nhà cổ mở cửa cho khách tham quan. Một vòng gọn: đến cửa ô lúc sáng sớm, ghé đền Bạch Mã khi đền mở cửa, đi bộ qua Mã Mây, Tạ Hiện rồi về phía Hồ Gươm ăn sáng muộn. Cả vòng này đi bộ được từ một chỗ gửi xe duy nhất.
Nếu muốn nhìn cửa ô trong bối cảnh của nó, hãy chạy thêm một đoạn ra Trần Nhật Duật về phía cầu Long Biên: cửa ô mở ra bến sông, và cây cầu thép cũ ở gần đó là hai chứng tích cùng kể câu chuyện Hà Nội mở ra sông Hồng. Lưu ý trên cầu Long Biên xe đi bên trái và không dừng chụp ảnh giữa làn xe.
Vài điều nhỏ nên biết trước khi đi
Di tích nằm giữa khu buôn bán nhộn nhịp, không có hàng rào hay giờ đóng cửa, nên ai qua cũng xem được, nhưng hãy giữ khoảng cách với hàng quán sát cổng và không tựa xe vào tường di tích. Mùa mưa, mặt đường Hàng Chiếu hay ướt và trơn vì nước từ hàng hoa quả, chạy chậm qua đoạn này. Gửi xe lấy vé, ghi nhớ biển số và giữ chìa, rồi cứ thong thả đi bộ.
Người mới chạy xe trong khu 36 phố phường nên đọc trước đường 36 phố phường chạy xe kiểu gì để quen với nhịp phố hẹp, nhiều ngã ba. Các điểm khác trong khu này gom ở chuyên mục phố cổ, còn các điểm đến toàn thành phố nằm ở mục du lịch.