Sáng hai mươi ba tháng Chạp, dọc đường Thanh Niên và các bờ Hồ Tây, người Hà Nội mang cá chép ra thả tiễn ông Công ông Táo về trời, có người đi bộ từ nhà gần đó, phần lớn đi xe máy với túi cá treo lủng lẳng. Thả cá chép 23 tháng Chạp bằng xe máy có ba việc phải làm cho đúng: chở cá sao cho cá còn khoẻ lúc thả, thả vào giờ và chỗ hợp lý giữa ngày đông, và giữ hồ sạch bằng cách mang túi nilon về, không thả đồ cúng xuống nước. Bài này viết cho người Hà Nội lẫn khách ở lại dịp Tết.
Thả cá chép 23 tháng Chạp: giờ nào, ở đâu quanh Hồ Tây
Theo tục, cá được thả trước giờ Ngọ, tức trước mười hai giờ trưa ngày hai mươi ba, để ông Táo kịp lên đường; vì vậy đông nhất là từ chín đến mười một giờ sáng hôm đó. Nhiều gia đình cúng và thả từ chiều hai mươi hai hoặc sáng sớm hai mươi ba, lúc bờ hồ còn vắng, là khung giờ nên chọn nếu bạn đi xe máy và không muốn chen. Các điểm thả quen thuộc quanh Hồ Tây là những đoạn bờ có bậc xuống nước, dọc đường Thanh Niên phía hồ Tây, khu Nguyễn Đình Thi, Trích Sài và phía Quảng An.
Vài năm gần đây, chính quyền phường và các nhóm tình nguyện có mặt ở nhiều điểm thả: nhắc người dân không ném túi, có năm bố trí điểm thu gom cá để đưa ra sông Hồng thả cho cá sống tốt hơn và hồ bớt ô nhiễm. Thấy có hướng dẫn tại chỗ thì làm theo. Cầu Long Biên cũng là điểm thả quen với tình nguyện viên hỗ trợ kéo xô dây xuống sông, nhưng đừng ném cá từ trên cầu xuống, cá chết ngay khi chạm nước từ độ cao đó.
Mua cá và chở cá sống bằng xe máy
Cá chép đỏ bán ở các chợ từ sáng hai mươi hai, nhiều nhất sáng hai mươi ba; chọn con bơi khoẻ, vảy sáng, không tróc, không nổi nghiêng. Người bán thường đóng túi nilon có nước và bơm khí; để cá sống qua quãng đường, giữ túi trong một hộp nhựa hoặc xô có nắp hờ, đặt trên sàn xe ga hoặc trong cốp mở, chèn chắc. Không treo túi cá ở móc tay lái hay tay nắm, túi đung đưa, va đập và nắng hun làm cá yếu nhanh. Mỗi túi vài con là đủ, đừng dồn nhiều con vào một túi nhỏ.
Chạy chậm, tránh phanh gấp, quãng đường từ nhà hoặc chợ tới hồ nên dưới nửa tiếng. Tới nơi, trước khi thả, nhúng cả túi còn buộc xuống nước hồ vài phút cho nhiệt độ trong túi gần bằng nước hồ, rồi mới mở. Cách chèn đồ dễ hỏng trên xe máy cũng giống chở lễ đi chùa, có ở bài chở đồ đi lễ chùa đầu năm trên xe máy.
Thả đúng chỗ, thả đúng cách
Xuống sát mép nước ở chỗ có bậc hoặc bờ thoải, nghiêng túi hoặc xô cho cá tự bơi ra, không đổ ào, không ném từ trên cao. Chọn chỗ nước thoáng, không thả vào góc nước tù đầy rác. Chỉ thả cá chép; không thả rùa tai đỏ, cá cảnh ngoại lai hay bất kỳ con gì khác, vì chúng gây hại cho hồ. Túi nilon, dây buộc, hộp mang về vứt đúng chỗ; phong trào “thả cá đừng thả túi nilon” của thanh niên Hà Nội nhiều năm nay chính là để nhắc điều này.
Tro vàng mã, chân hương, bát hương cũ và đồ cúng không thả xuống hồ; nhiều gia đình vẫn làm theo thói quen cũ, nhưng hồ Tây là hồ nước của cả thành phố và đang được giữ gìn, ban quản lý và lực lượng địa phương nhắc nhở việc này ở các điểm thả. Nếu nhà có lễ cần hoá, hoá ở nhà hoặc ở nơi quy định của khu dân cư.
Chỗ để xe và đường đi ngày hai mươi ba
Đường Thanh Niên hẹp và nhiều đoạn cấm dừng đỗ, ngày này còn đông người thả cá hai bên, nên không dựng xe ở lòng đường rồi chạy xuống thả. Gửi xe ở các điểm trông giữ quanh chùa Trấn Quốc, đền Quán Thánh hoặc quanh Nguyễn Đình Thi rồi đi bộ ra bờ hồ vài phút; chỗ gửi quanh chùa có ở bài ghé chùa Trấn Quốc bằng xe máy: gửi xe và đường đi, các điểm khác quanh hồ ở bài gửi xe khi đi dạo bờ Hồ Tây.
Ngày hai mươi ba tháng Chạp đường phố đông hơn thường vì người đi chợ Tết, mua cây, sắm lễ; từ Long Biên, qua cầu Chương Dương rồi theo Yên Phụ lên Thanh Niên lúc bảy giờ sáng còn thoáng, sau chín giờ bắt đầu ùn ở đầu cầu và dốc Yên Phụ. Về thì theo đúng đường cũ, hoặc vòng Trích Sài, Lạc Long Quân nếu Thanh Niên kẹt.
Nếu không tiện đến Hồ Tây
Thả cá không bắt buộc phải ở Hồ Tây. Một cái hồ gần nhà có nước sạch, hoặc sông Hồng ở bãi giữa, đều được; chỉ cần đọc biển, vì một số hồ trong trung tâm có biển cấm thả cá và đồ cúng. Người ở Long Biên, Gia Lâm có thể ra bờ sông phía mình, đỡ qua cầu ngày đông. Với ai muốn kết hợp đi lễ cuối năm, thả cá sáng sớm rồi ghé chùa Trấn Quốc hoặc phủ Tây Hồ ngay gần là một buổi trọn vẹn; vòng hồ sáng sớm có ở bài chạy xe quanh Hồ Tây sáng sớm: tuyến và điểm dừng.
Cuối cùng, việc nhỏ nhưng nhiều người quên: ngày này rét, bờ hồ gió, mặc đủ ấm, đi giày đế bám vì bậc xuống nước thường rêu trơn. Các bài khác về khu này nằm ở chuyên mục Hồ Tây, còn điểm đến toàn thành phố ở mục du lịch.