Buổi sáng rảnh, bạn quyết định đi làng lụa Vạn Phúc xe máy từ trung tâm Hà Nội: một chuyến ngắn hơn một giờ đồng hồ cả đi lẫn về, nhưng đủ để dạo giữa những gian hàng lụa óng ả, sờ từng thớ tơ và mang về vài mét vải hoặc một chiếc áo dùng cả năm. Vạn Phúc thuộc quận Hà Đông, phía nam thành phố, là làng lụa cổ nổi tiếng nhất miền bắc, nơi con đường chính của làng chạy dọc bằng các cửa hiệu vải mở hai bên. Khác với những điểm đến phải lên lịch cả ngày, Vạn Phúc là kiểu chuyến đi gọn: đi sáng sớm hoặc chiều muộn, dạo chậm, hỏi giá, và về. Bài viết này nói đường đi, cách dạo làng cho đáng, và quan trọng nhất: cách phân biệt lụa thật để tiền bỏ ra không oan.
Đi làng lụa Vạn Phúc xe máy: đường từ phố xuống Hà Đông
Từ khu trung tâm, cung đường quen thuộc là chạy theo trục Giải Phóng hoặc đường vành đai xuống khu Hà Đông rồi rẽ vào khu Vạn Phúc: quãng một giờ gần, mặt đường phố phẳng, dễ chạy với mọi loại xe. Người ở phía tây có thể theo trục đường lớn từ khu Cầu Giấy qua đường vành đai về Hà Đông. Ngày thường mọi cung đều thoáng; giờ tan tầm chiều, trục xuống Hà Đông đông, nên nếu đi buổi chiều hãy xuất phát sau bảy giờ.
Gửi xe không khó: quanh cổng làng và dọc các phố lân cận có bãi giữ xe vỉa hè; cuối tuần đông, vài bãi chỉ mở tới chiều muộn. Là kiểu phố làng ven đô, bạn có thể dừng xe ở một đầu đường chính của làng rồi đi bộ hết dãy hàng, quay lại lấy xe: dải hàng lụa tập trung dài chưa đầy một cây số, đi bộ là cách duy nhất để thấy hết các cửa hiệu và so giá.
Nên kết hợp giờ đi: sáng sớm mặt làng vắng, chủ hàng rảnh, dễ trò chuyện và xem vải kỹ; cuối tuần giữa trưa đông khách đoàn, giá cả và sự kiên nhẫn đều kém hơn. Mùa đẹp để chụp ảnh là thu và xuân, khi nắng nghiêng qua mái ngói và các xưởng ươm tơ phơi vải ngoài sân.
Dạo làng: từ hàng vải đến xưởng ươm
Con đường chính của làng là một dãy cửa hiệu nối nhau: vải lụa cuộn xếp ngoài hiên, áo dài treo trong kính, và các cô bán hàng mời chào vừa phải. Cách dạo đáng tiền là đi chậm, vào từng hiệu một, sờ vải, hỏi xuất xứ, và để ý cách trả lời của người bán: chủ hiệu là người trong nghề thường nói rõ thớ lụa, sóc tơ, cách nhận lụa; hiệu chỉ bán hàng дов nhập thường lảng sang chuyện mẫu mã. Đừng ngại hỏi xem mặt vải ngược sáng: lụa thật cho bóng mềm, lụa giả pha tổng hợp cho bóng cứng như nylon.
Một vòng ngách vào các ngõ phía trong làng, bạn sẽ thấy thêm phần nghề: nhà còn khung cửi, sân phơi tơ, và những xưởng gia đình may áo dài, khăn lụa. Đây là phần thú vị nhất của Vạn Phúc mà khách vội thường bỏ sót, và cũng là chỗ để đặt may áo dài theo số đo nếu bạn có thời gian quay lại lấy sau vài ngày. Rời làng trước khi đói, hoặc ăn nhẹ ở các quán phở, quán chè quanh khu chợ Hà Đông gần đó.
Nếu muốn nối chuyến thành nửa ngày, gần Vạn Phúc có các điểm đáng ghé thêm như làng nghề Lễ Mát bằng xe máy cùng khu phía tây nam thành phố, hoặc các gợi ý khác trong chuyên mục điểm đến.
Chọn mua lụa: cách phân biệt lụa thật
Đây là phần quan trọng nhất của chuyến đi, vì mua nhầm lụa pha là mất cả tiền lẫn niềm tin vào làng nghề. Các phép thử dân gian vẫn đáng tin: thứ nhất, đốt một sợi rút từ mép vải, lụa tơ thật cháy thành tro vụn có mùi khét như tóc cháy, tự tắt khi rời lửa; sợi tổng hợp cháy ra vôi cứng, mùi nhựa, và thường tiếp tục cháy. Thứ hai, sờ và nắm: lụa thật nắm chặt rồi buông, vết nhăn phẳng lại từ từ, mặt vải mát ở tay kể cả trời nắng; vải pha nóng nhanh và giữ nếp gấp cứng. Thứ ba, ngược nắng: lụa thật cho ánh ngọc trai mềm nhấp nhô theo thớ vải, không đều như bóng nylon.
Hỏi giá kiểu trong nghề: hỏi giá theo mét hay theo cây, hỏi sóc và bề rộng, và hỏi lụa đũi hay lụa tơ tằm. Lụa tằm thật đắt hơn hẳn vải pha, và chênh lệch giá là chỉ báo đầu tiên: hiệu nào nói bán lụa thật mà giá ngang vải thường thì đừng tin. May đầu tiên một món nhỏ như khăn lụa hoặc túi để thử chất lượng dùng thật, rồi mới quay lại đặt áo dài hay mua vải lớn. Giữ hóa đơn hoặc nhớ tên hiệu để lần sau quay lại đúng chỗ.
Tranh chấp hiếm khi xảy ra nếu bạn mua ở các hiệu lâu năm trên đường chính của làng; rủi ro nằm ở các gánh hàng vải rẻ tràn ra vỉa hè cuối tuần, vải liệu nguồn gốc không rõ. Với khách thuê xe máy, thêm một lưu ý nhỏ: đồ mua xong nên xếp gọn vào cốp hoặc túi buộc chặt, vì mấy mét lụa buộc lỏng trên giá sau chạy về phố dễ mất dọc đường.
Khung thời gian và mùa trong năm
Vạn Phúc đi được quanh năm, nhưng mỗi mùa có một lý riêng. Cuối thu và trước Tết là mùa cao điểm: nhà nhà gấp rút áo dài, hàng vải đẹp lên kệ nhiều, nhưng giá cũng cứng và hàng đẹp cháy nhanh. Nắng hè giữa trưa gay, nên đi sớm về sớm. Mùa lụa mới về làng thường rơi vào các đợt sau mùa tơ, và hỏi chủ hiệu sẽ biết đợt vải tươi nào vừa vào.
Với một buổi sáng: xuất phát tám giờ, tới làng gần chín, dạo và mua tới mười một rưỡi, ăn nhẹ khu Hà Đông rồi về, về tới nhà trước một giờ chiều. Với buổi chiều: xuất phát sau năm giờ khi phố bớt đông, dạo làng đèn vàng lên, cửa hiệu bắt đầu đóng dần sau bảy, nên chỉ hợp nếu bạn đã biết trước cần mua gì.
Chuyến Vạn Phúc là kiểu du lịch làng nghề đúng nghĩa: gần, rẻ, không cần chuẩn bị gì ngoài một chiếc xe máy chạy êm và con mắt soi vải. Là khách Hà Nội sống cạnh làng lụa trăm năm mà chưa từng dạo Vạn Phúc là bỏ sót một phần quê hương mình. Xem thêm các điểm đến và lộ trình khác trong chuyên mục du lịch để cho những buổi rảnh tiếp theo của bạn quanh Hà Nội.