Một ngày di sản: khách trong nước và khách quốc tế cũng hay dành một cuối tuần đi tuyến di tích chiến tranh Hà Nội bằng xe máy, nối các bảo tàng và địa danh thời chống Mỹ thành một hành trình có mạch chuyện. Khác với du lịch xanh, tuyến này là kiểu du lịch ký ức: bảo tàng, xác máy bay, hầm ngầm và cây đa bom đạn, mỗi điểm cách nhau chỉ vài cây số trong nội thành và vùng ven, hợp chạy xe máy hơn hẳn ô tô vì gửi xe dễ và đi theo phố nhỏ được. Bài viết này xếp tuyến đi theo thứ tự hợp lý trong một ngày, nói rõ quãng đường giữa các điểm, chỗ nghỉ ăn trưa và giờ đóng cửa cần nhớ.
Tuyến di tích chiến tranh Hà Nội: các điểm và thứ tự đi
Điểm danh các điểm chính của tuyến: Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam ở khu vực đường Điện Biên Phủ phía trung tâm, nơi trưng bày khối tư liệu và hiện vật hai cuộc chiến; Bảo tàng Phòng không Không quân ở khu vực phía tây thành phố, nơi có sân máy bay và hệ thống cao pháo, tên lửa thời chống Mỹ; hồ Hữu Tiệp ở khu Nam Từ Liêm với xác máy bay B-52 nằm dưới lòng hồ từ trận Điện Biên Phủ trên không năm bảy hai; và nếu còn thời gian, tháp nước ngầm trong hầm thời chiến ở khu vực Đại học Bách Khoa hoặc địa đạo vùng ven phía bắc thành phố.
Một tuyến gợi ýý hợp lý trong một ngày: sáng Bảo tàng Lịch sử Quân sự, trưa nghỉ ăn, chiều Bảo tàng Phòng không Không quân rồi hồ Hữu Tiệp, vì bảo tàng lớn nhất nên dành giờ đầu khi đầu óc còn tỉnh táo.
Thứ tự đó cũng thuận về mặt chạy xe: từ trung tâm ra bảo tàng quân sự chỉ vài phút, từ đó theo trục vành đai lên phía tây tới bảo tàng phòng không, rồi tiếp về hướng bắc tới hồ Hữu Tiệp, cuối ngày thẳng đường về qua khu cầu vượt lớn. Tổng quãng di chuyển cả ngày không quá hai mươi mấy cây số, nhưng mỗi đoạn đi qua phố đông nên tính mỗi chuyển động mười lăm tới hai mươi phút.
Giờ mở cửa là thứ quyết định thành bại của tuyến: các bảo tàng thường đóng cửa một ngày trong tuần và đóng cổng vào giờ chiều muộn, nên kiểm tra trước khi đi; đến nơi thấy đóng cổng là mất gần nửa ngày. Hồ Hữu Tiệp là điểm ngoài trời, đi được mọi giờ sáng tới tối, nên luôn để hồ ở cuối chiều như điểm dự phòng.
Sáng: Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam
Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam là điểm mở màn đúng nghĩa: hiện vật từ thời kỳ giữ nước đầu tiên tới các cuộc kháng chiến hiện đại, trong đó phần chống Pháp và chống Mỹ chiếm không gian lớn. Với khách đi xe máy, gửi xe ở bãi bảo tàng, mua vé vào cổng, rồi đi theo mạch trưng bày: khởi đầu từ các hiện vật nhỏ, qua bản đồ chiến dịch, tới sân ngoài với các khối máy bay, xe tăng, pháo nằm xếp hàng. Hai tiếng cho phần này là vừa; đi nhanh một tiếng rưỡi vẫn đủ điểm chính.
Điểm hay nhất của trải nghiệm bảo tàng là vừa đi vừa đối chiếu với tri thức sẵn có: bom bi, mũ cối, radio thời chiến, và mô hình hầm ngầm, mỗi hiện vật trả lời câu hỏi mà sách chỉ nói qua. Người đi cùng con nhỏ nên chú ý vài khu trưng bày có âm thanh mạnh, và phần ngoài trời nắng gắt giữa trưa, mang nước theo. Chụp ảnh được ở đa số không gian, nhưng tôn trọng khu cấm chụp ký hiệu; không sờ tay lên hiện vật dù bậc rào thấp.
Rời bảo tàng trước mười một giờ, tranh thủ khung trưa của phố: từ khu bảo tàng quân sự, chạy vài phút tới các quán ăn khu trung tâm, nhiều chỗ bán món Hà Nội xưa hợp không khí ngày của tuyến: bún, phở, xôi. Xem thêm kinh nghiệm đi Bảo tàng Dân tộc học bằng xe máy nếu bạn muốn thêm một bảo tàng cho ngày hôm khác, và tổng quan các lựa chọn trong chuyên mục điểm đến.
Chiều: Bảo tàng Phòng không Không quân và hồ Hữu Tiệp
Buổi chiều dành cho hai điểm nhỏ hơn nhưng đậm chất: Bảo tàng Phòng không Không quân với sân máy bay và hệ thống vũ khí phòng không, nơi có thể đi vòng ngoài xem từng khẩu cao pháo, tổ tên lửa thời trận Điện Biên Phủ trên không; và hồ Hữu Tiệp, còn gọi là hồ B-52, một hồ nhỏ giữa khu dân cư với xác máy bay B-52 trục vớt từ lòng hồ, nay là chứng tích nằm yên dưới mặt nước, viền quanh bảng gỗ ghi lại sự kiện. Giữa hai điểm, quãng đường chạy qua các khu phố phía tây, mười lăm phút thoáng.
Ở bảo tàng phòng không, hãy đi chậm phần sân ngoài: các hệ thống pháo và tên lửa xếp theo hàng, bảng ghi rõ nguồn gốc, và người bảo vệ quen khách hay kể thêm chuyện. Trong nhà, tư liệu về các phi công và radar là phần hấp dẫn. Một tiếng rưỡi là đủ. Sang hồ Hữu Tiệp: gửi xe ven đường khu dân cư, đi bộ một đoạn ngắn tới viền hồ, chỗ đứng ngắm phổ biến là góc ven nước nơi xác máy bay hiện rõ dưới mặt hồ. Buổi chiều ngược nắng, mặt nước lặng, và cảm giác ở đó rất lạ: giữa phố xá bình thường hàng ngày, một đống kim loại chiến tranh nằm dưới đáy hồ.
Nghi thức ở hồ cũng như mọi chứng tích: không xả rác quanh viền hồ, không chen bờ khi có đoàn khách, và đối xử với khu dân cư quanh đó như người về thăm nhà người khác, vì hồ nằm giữa khu dân sinh, không phải khu du lịch.
Kỹ thuật chạy xe giữa các điểm
Toàn tuyến chạy trong phố và vành đai, nên kỹ năng quan trọng không phải chạy nhanh mà chạy gọn: định vị từng điểm trước, chọn đường tránh khúc ngã tư đỏ giờ tan, và gửi xe ở bãi đúng chỗ của từng điểm thay vì kê vỉa hè. Giữa các chặng, hồn của tuyến nằm ở khoảng cách ngắn: mỗi chặng mười mấy phút, đủ để ôn lại điều vừa xem mà không mệt.
Trời mưa là kịch bản cần dự phòng: hồ Hữu Tiệp vẫn đi được vì đường ngắn, còn các bảo tàng có bãi gửi xe sát cửa nên ít ướt. Nhưng mặt đường giờ mưa phố trơn, và khách hay vội về giữa các điểm sẽ ra ga hoặc phanh gấp, nên ngày mưa giảm tốc và kéo dài cự li an toàn gấp đôi. Mang áo mưa cho cả người và túi đựng máy ảnh.
Cuối ngày, về qua các cung lớn trước giờ tan, và nếu đi cùng khách quốc tế, dành thêm một quãng dừng ở phố cổ cho ly cà phê trọn ngày ký ức. Với khách thuê xe máy, trả xe đúng giờ và báo lại cửa hàng quãng đường đã chạy để họ bảo dưỡng xe kịp cho khách sau.
Tuyến di tích chiến tranh không phải chuyến vui chơi thuần túy, nhưng nó cho một ngày Hà Nội có chiều sâu: từ hiện vật bảo tàng tới xác máy bay dưới lòng hồ, mỗi điểm là một lời nhắc vì sao phố này hôm nay yên bình. Xem thêm các hành trình khác quanh thành phố trong chuyên mục du lịch và sắp cho mình những ngày cuối tuần tiếp theo quanh Hà Nội.