Không biển báo nào chuẩn bị đầy đủ cho cảnh trâu bò trên đường Hà Giang: một đoàn xe đang chạy ổn trên nhựa, khúc cua sau lập tức là đàn trâu chiếm nửa đường, xen con nghé đứng giữa vạch kẻ. Vùng cao nuôi gia súc thả rông, đường cái chạy xuyên qua đồng và bản, nên gặp trâu bò, ngựa, dê và cả trẻ nhỏ trong lòng đường là chuyện mỗi ngày chứ không phải rủi ro hiếm. Ai từ Hà Nội mới lên cần đổi một thói quen ngay: ở đây, nhường đường cho con vật và người bản địa là luật giao thông thực tế.
Gặp trâu bò trên đường Hà Giang: quy tắc cơ bản
Quy tắc số một: giảm tốc từ xa, ngay khi thấy đàn ở phía trước, chứ không phải khi tới sát. Trâu bò đi theo đàn, con đầu rẽ cả đàn rẽ theo, và tốc độ của chúng không tuân theo dự đoán của người lái. Cách xử chuẩn: về thấp số, giữ đều ga, quan sát con đầu đàn để đoán hướng, và chấp nhận đi chậm phía sau cho tới khi đàn tấp vào lề hoặc gặp đoạn đủ rộng để vượt.
Còi chỉ nên dùng một tiếng ngắn từ xa, để đàn biết có xe tới và tự rẽ, giống cách người địa phương làm. Bấm còi liên tục khi đã sát đàn là lỗi người mới hay mắc: nó làm con vật hoảng, tách đàn, chạy ngẫu hướng, và chính con vật hoảng mới là tình huống nguy hiểm thật sự. Với ngựa thả vùng cao cũng vậy, đứng yên hay bước chậm, đừng bất ngờ.
Mùa nào cũng gặp đàn, nhưng vài nhịp dày hơn: buổi sáng sớm đàn ra đồng, buổi chiều đàn lùa về chuồng, và những ngày nông nhàn, trâu bò nằm ngay trên mặt đường phơi nắng. Hỏi chủ quán một câu hôm nay đàn hay ở đoạn nào cũng là tin hữu ích, vì đường bản có thói quen của nó, và người ở đó biết nhịp ấy chính xác hơn mọi bản đồ.
Về vượt đàn, chỉ vượt khi nhìn thấy rõ mặt đường phía sau đàn rộng rãi và đàn đã ổn định sang một bên. Vượt trong khúc cua mù hoặc giữa đàn đang tản là hai lỗi đứng đầu danh sách tai nạn.
Trẻ nhỏ và đường qua bản
Đường lên vùng cao cắt xuyên qua nhiều bản, và hai khung giờ cần nhớ: sáng sớm trẻ đi học, chiều trẻ tan trường. Trẻ vùng cao quen đường, nhưng trẻ cũng đùa, rượt nhau, và bất ngờ lao ngang để bắt lấy thứ gì đó. Cách chạy qua bản: chậm ngay từ cột mốc đầu thôn, giữ cự ly với bất kỳ ai đứng ven đường, và canh gương khi vừa qua một em nhỏ, vì em thứ hai hay chạy theo sau em thứ nhất.
Qua bản đêm cũng thế, không nhanh hơn ngày: nhà ven đường chiếu sáng ra một phần lòng đường, phần còn lại đen đặc, và người đi bộ vùng cao quen ra đường trong bóng tối. Nhẹ đèn cốt, chậm, và coi như có người ở mọi chỗ tối. Cách vào bản như người bản đã mô tả trong bài Lô Lô Chải gần Lũng Cú: canh giờ, hỏi chuyện trước, và để bản cứ là bản.
Chó bản cũng đáng nói một câu: chúng thường sủa theo xe chứ ít đuổi thật, nên cách xử là giữ đều tốc độ, đừng bấm còi sát nhà, và đừng đạp xe vọt đi, vì con vật giật mình mới hay lao ra. Qua bản của người bản với tâm thế của khách, mọi thứ đều nhường hơn một nhịp.
Một chi tiết dễ quên: theo mùa, dân bản trải hạt bắp, hạt đậu phơi ngay trên lòng đường ven bản. Đè qua là hỏng thu của dân, nên cứ đi chậm vòng mép như chủ nhà đứng đó.
Ban đêm: mắt sáng dưới đèn
Ban đêm vùng cao có một thứ không ai cảnh báo: trâu bò nằm nghỉ giữa mặt nhựa, vì mặt đường giữ nhiệt sau một ngày nắng. Trong đèn pha, mắt chúng phản quang thành hai chấm sáng, nên ai chạy đêm hãy học cách quét mắt theo hai chấm đó từ xa. Thấy chấm sáng là về số thấp ngay, vì thân con vật chỉ hiện ra khi gần.
Ngựa và dê cũng nằm ven đường đêm, đám dê hay đứng thành hàng sát lề, mắt sáng nhỏ li ti. Nguyên tắc đêm ở vùng cao gói trong một câu: nếu mắt sáng đứng im thì đó là con vật, và con vật không né xe, xe phải né con vật.
Ghép vào lịch chạy
Gặp gia súc nhiều nhất là đoạn qua các thung lũng và bản ven trục chính, sáng sớm khi đàn ra đồng và chiều tối khi đàn về chuồng. Ai chạy theo lịch một ngày kiểu bài một ngày chạy từ Hà Giang lên Đồng Văn sẽ qua mấy khung giờ đó, nên cứ mặc định: mỗi bản một lần về số thấp, mỗi đàn một lần nhường.
Nhóm đông người đi qua bản nên chạy hàng một và giữ cự ly chặt hơn trên đường chính, vì trẻ nhỏ hay xuất hiện giữa đoàn, và người đi sau nhìn thấy trước người đi trước trong nhiều trường hợp. Người dẫn đoàn đi chậm nhất cả đoạn qua thôn, người cuối không vọt lên song song, là hai luật nội bộ nhỏ mà hiệu quả lớn.
Chạy đoạn quốc lộ từ Hà Nội lên cũng có trâu bò ở phần đường qua các huyện đồng bằng và chân núi, đã kể trong bài đường từ Hà Nội lên Hà Giang qua quốc lộ 2, nhưng mật độ và tính bất ngờ đều thua phần đường bản vùng cao, nên đừng lấy cảm giác quốc lộ làm chuẩn.
Chốt lại: đường này có chủ thật
Trâu bò, dê, ngựa và trẻ nhỏ trên đường Hà Giang không phải chướng ngại, mà là người cùng đường: họ ở đó trước và sẽ còn ở đó sau. Nhường sớm, còi ít, tốc độ thấp qua bản, và đêm canh mắt sáng: bốn thói quen nhỏ biến đoạn đường nhiều con vật nhất thành đoạn đường hiền nhất. Các chặng và bản làng cụ thể nằm trong mục cung đường Hà Giang, còn tổng quan các hành trình từ Hà Nội nằm trong trang cung đường và hành trình.