Chuyến đi Lục Ngạn mùa vải xe máy là kiểu đi theo mùa hiếm hoi của dân Hà Nội: đúng ba bốn tuần trong tháng Sáu, vải thiều chín đỏ cả một huyện phía Bắc Giang, và người đi được mùa vải hay không phụ thuộc vào việc tính được khung hái, cách chở và giờ về. Lục Ngạn nằm trên trục đường lên vùng hồ Chũ, quãng một buổi từ Hà Nội, và chính vì gần mà nhiều nhóm làm hỏng chuyến: đi trễ giờ, hái trúng nắng gắt, rồi chở vải về đến nhà chỉ còn nửa giỏ dùng được. Bài này xếp chuyến theo đúng trình tự: khung giờ, nếp trong vườn, và cách chở vải cho trọn.
Đi Lục Ngạn mùa vải xe máy: tháng Sáu là chính vụ, sáng sớm là khung vàng
Vải thiều Lục Ngạn vào chính vụ quanh tháng Sáu, trước đó là vải sớm, sau đó là vải muộn, và cả ba khung đan nhau suốt hơn một tháng, nên nếu chỉ đi một ngày cuối tuần thì cứ chốt đầu tháng Sáu là an toàn nhất. Khung trong ngày quan trọng hơn khung trong mùa: sáng sớm trong vườn còn mát, trái còn đọng sương, hái tay không bị nhựa dính chùm, còn trưa nắng lên vỏ nóng trái mềm, hái nhanh nhưng tay cứng và trái về dễ chín đen. Xuất phát từ Hà Nội trước sáu giờ để lên tới vườn trong khung bảy tám giờ là công thức đứng vững với mọi nhóm.
Về đường: trục quốc lộ 1 lên hướng Bắc Giang rồi rẽ theo đường lên Lục Ngạn, phần lớn đường to, chỉ khúc cuối vào các xã vườn vải là đường nhỏ qua thôn, dân buôn vải đi lại sớm bằng xe nhỏ và xe thùng. Mùa vải, các bãi gom hàng ven đường đông từ khung sáng, đi chậm qua các đoạn đó, và đừng dừng xe ngang dòng xe chờ gom, đó là các quy tắc đỗ xe hợp lệ theo biển báo áp cho cả mùa vải.
Hái vải thiều trong vườn: hỏi chủ vườn, hái theo nếp
Vườn vải là vườn nhà, đa phần chủ cho vào hái theo kiểu tính theo người hoặc theo giỏ, cách tính mỗi vườn mỗi khác nên hỏi rõ trước khi vào, và cứ hỏi như hỏi một món hàng bình thường: vào được không, hái được bao nhiêu, có tính thêm gì không. Trong vườn giữ nếp đơn giản: chỉ hái chùm già chín đỏ đều, dùng tay bứt cả cuống cho nhựa không dí vào trái, không bẻ nhựa cành, không trèo lên cây đã đổ gác, và trẻ em trong nhóm phải có người lớn kèm sát vì vườn tháng Sáu đông và gác trơn.
Chọn trái để hái có một quy luật nhỏ: chùm đỏ đều, cuống còn xanh, vỏ nhăn sần nhẹ là chùm già ngọt, còn chùm đỏ vỏ bóng cuống héo thường là trái ép chín hoặc rụng sớm, nhìn đẹp mà về nhanh hỏng. Ăn tại vườn cứ thoải mái theo phép lịch sự đã thống nhất, nhưng nên ăn bớt phần mình định mua về, vì vải ăn no tại vườn rồi mang về thường bị chọn vội, chọn chưa kỹ. Ai mang theo thùng xốp thì xin chủ vườn bỏ vào từng lớp, xe rung cả chuyến về, mỗi lớp cách nhau chút lá là vải về nhà còn nguyên từng trái.
Chở vải bằng xe máy: giỏ cứng, chở thấp, che nắng, về sớm
Khâu quyết định chuyến là khâu chở. Vải thiều da mỏng, chín là mềm, nên chở bằng xe máy phải theo bốn nguyên tắc: giỏ hoặc thùng nhựa cứng, không dùng túi nilon mềm vì ép dập; chất thấp chứ không chất cao, lớp trên cùng không vượt mép giỏ; phủ lá hoặc khăn ẩm lên trên vừa che nắng vừa giữ ẩm; và chở ở vị trí giữa hai chân hoặc cốp sau, không treo lủng lẳng bên hông. Đổ xăng đầy từ trước khi vào vườn để khỏi phải mở trạm giữa trưa, và đi đường về chậm hơn đường đi, vì giỏ vải làm xe nặng sau và cua dễ lệch.
Giờ về phải canh theo nắng: rời vùng vườn trước mười một giờ trưa, về tới Hà Nội trong khung đầu chiều, là cách giữ vải không bị nắng trên yên xe nung. Về đến nhà, việc đầu là nhặt bỏ các trái đã dập hoặc rách vỏ, rồi cho vải vào ngăn mát hoặc ngâm nước lạnh dùng dần, đừng để nguyên giỏ ngoài nhiệt độ phòng, vải chín tiếp rất nhanh. Ai đi xa hơn, về trễ hơn, thì giảm lượng mua cho khớp, mua ít mà về nguyên vẹn vẫn hơn mua nhiều về nửa giỏ.
Ăn trưa, về chiều: dừng ở Chũ và các điểm quanh vùng
Ai muốn dừng nghỉ trưa thì thị trấn Chũ có quán ăn quanh chợ, ngồi tránh nắng trưa rồi mới lên đường, và nếu nhóm muốn kéo dài thành hai ngày, quanh Lục Ngạn còn vùng hồ Cam Sơn xanh mát phía trên huyện, đáng tính nếu đi kèm người lớn tuổi. Ngủ lại thì hỏi homestay đầy đủ chuyện xe qua đêm theo bộ câu hỏi mẫu khi hỏi khách sạn hoặc homestay về chỗ để xe, đặc biệt là chuyện sáng sớm mở cổng, vì mùa vải nhiều nhóm dậy từ tờ mờ để kịp khung hái đẹp.
Mùa vải cũng là mùa đường đông xe tải chở hàng, trên trục về nếu vượt xe thùng thì nhớ các quy tắc giữ khoảng cách đã bàn trong bài gặp xe container trên đường hẹp, chọn đoạn thẳng thoáng mới vượt, đừng chen sát khi xe tải dừng gom dọc bãi.
Tóm lại: đúng khung, đúng nếp, vải về nguyên vẹn
Tóm gọn: đi đúng đầu tháng Sáu, xuất phát trước sáu giờ, hái theo nếp hỏi chủ vườn, chở bằng giỏ cứng che nắng, và về trước nắng chiều. Các cung đường vùng phía Bắc khác có trong mục cung đường Phố Bác, còn tổng quan các hành trình nằm trong trang cung đường và hành trình. Mùa vải ngắn, làm đúng cách thì một ngày cuối tuần mang về được trọn mùa của cả nhà.