Chuyện Tây Bắc sau bão lũ xe máy không nên giải bằng bản lĩnh, mà phải giải bằng thông tin. Các tuyến quốc lộ lên Sơn La, Điện Biên, Lào Cai sau mưa lũ có lúc thông liền, có lúc sạt từng đoạn, và cùng một đợt mưa nhưng mỗi tuyến chịu thiệt khác nhau. Người đi từ Hà Nội lên vùng này vì thế có ba việc phải làm trước khi ra khỏi phố: tra tình hình đường từ nguồn đáng tin, đặt sẵn ngưỡng khi nào hoãn, và biết trước điều kiện đổi tuyến. Bài này gom cả ba theo đúng thứ tự ra quyết định, để việc hoãn hay đổi tuyến là một quyết định vững vàng, không phải một phán đoán giữa vũng nước.
Tây Bắc sau bão lũ xe máy: tra tin trước khi mở ga
Nguồn đáng tin luôn là nguồn chính thống trước: bản tin dự báo thời tiết của cơ quan khí tượng cho biết mưa còn kéo dài hay đã tạnh, các thông báo giao thông của cơ quan quản lý đường bộ và báo chí tỉnh nơi định đi qua cho biết đoạn nào sạt, đoạn nào thông. Trang tin của tỉnh Sơn La, Điện Biên, Lào Cai sau mưa lớn thường có tin kèm ảnh chụp và ngày chụp, mà ảnh có ngày là thứ quan trọng nhất khi tra: một bức ảnh đường ngập không rõ chụp hôm nào thì giá trị bằng không, vì đường vùng núi mở lại nhanh, hôm ngập khác hẳn hôm sau.
Nguồn thứ hai là người ở tại chỗ: chủ homestay nơi định ngủ, người quen trong vùng, các nhóm xe máy đường dài vừa chạy qua. Hỏi phải hỏi cụ thể: đoạn nào, hôm nào, giờ nào, còn ngập không, xe con qua được không, vì câu trả lời có hoặc không chưa đủ để quyết. Gộp hai nguồn lại rồi mới tin: báo chí nói đường thông và người ở tại chỗ cũng xác nhận thông thì mới tính lịch, còn hai nguồn nói lệch nhau thì coi như chưa đủ tin, tra lại sáng hôm đi.
Ba dấu hiệu nên hoãn chuyến
Hoãn không phải thất bại của chuyến đi mà là một phương án đã tính trong kế hoạch. Ba tình huống nên hoãn. Một, dự báo mưa lớn còn kéo dài trên diện rộng suốt các ngày dự định đi, vì đi giữa mưa lớn vùng núi không chỉ khó mà còn không nhìn thấy gì. Hai, tin sạt lở đang được xử lý trên đúng tuyến định đi, vì đoạn sạt mở lại lúc nào chỉ người thi công biết. Ba, tuyến có cầu yếu hoặc đường tạm qua khu vực ngập, loại tuyến mà xe tải còn phải xếp hàng chờ. Trong cả ba trường hợp, đổi ngày đi rẻ hơn nhiều so với cố đi rồi kẹt giữa đường. Ai từng cân nhắc nên hoãn hay đi khi Sa Pa rét đậm sương mù sẽ nhận ra cùng một logic: điều kiện thiên tai không thương lượng, còn lịch trình thì sửa được.
Đổi tuyến: đổi sang trục lớn, không đi đường tắt
Khi hướng này đóng mà hướng khác còn thông, đổi tuyến là phương án hợp lý, nhưng đổi tuyến đúng nghĩa là đổi sang trục đường lớn hơn, có xe khách đường dài đang chạy, không phải tìm đường tắt qua các đường bản. Đường bản sau lũ dễ xấu hơn quốc lộ nhiều: hẹp, sạt mép, và nếu gặp trục trặc giữa đường thì tín hiệu điện thoại cũng có khi không có. Trước khi quyết đổi, tra kỹ cả hai đầu của tuyến mới, vì có tuyến thông nửa trên mà nửa dưới vẫn đang xử lý sạt.
Nguyên tắc xếp lịch sau khi đổi tuyến: tính lại tổng quãng đường, đừng cố giữ nguyên lịch cũ với chặng dài hơn, và coi điểm ngủ giữa chặng là neo của kế hoạch. Chạy lâu hơn dự kiến là nguyên nhân khiến người ta rơi vào khung xế chiều trên đèo, khung mà mọi kinh nghiệm vùng cao đều khuyên tránh, kể cả các quy tắc chạy đèo Pha Đin cũng dặn qua đèo trước khung chiều muộn. Lịch dày sau khi đổi tuyến thì bớt điểm chơi, không bớt giờ ngủ.
Mưa trở lại giữa đường: dừng đúng chỗ, không băng vũng
Trường hợp khó nhất là mưa trở về khi mình đã ở giữa tuyến. Lúc đó thứ tự đúng là: giảm tốc ngay, tìm chỗ dừng an toàn, và chờ. Chỗ dừng an toàn sau lũ không phải mép đường tuỳ tiện: tránh các đoạn có nước chảy tràn qua mặt đường, tránh chân taluy dốc đứng vì đá trên taluy ướt dễ rơi, ưu tiên các sân trạm, sân chợ hoặc đoạn thẳng thoáng gần nhà dân. Dừng thì dựng xe khỏi mép, phủ áo cho yên xe, và cứ coi khoảng chờ là một phần hành trình: mưa dông ở vùng cao nhiều khi chỉ kéo dài nửa giờ rồi tạnh.
Điều tuyệt đối là không băng qua đoạn nước chảy qua mặt đường khi không nhìn thấy đáy. Nước chảy qua đường sau lũ có thể sâu hơn hình bề ngoài, mặt dưới là bùn trơn hoặc đã bị xoáy lún rỗng, và xe máy là phương tiện bánh nhỏ, một vệt trượt là ngã. Đợi nước rút, hỏi người dân hoặc xe khách vừa qua, còn nếu mưa dai và nước không rút thì quay về điểm trú gần nhất. Chậm một buổi không mất bằng ngã một lần.
Ngày đầu sau lũ: đường khô dần nhưng chưa sạch
Sáng sau lũ thường trong trời, và đây là lúc người ta dễ chủ quan nhất. Mặt đường khô nhưng còn vệt bùn trơn, đá nhỏ rơi từ taluy, mép đường sụt cục bộ chưa có biển báo. Chạy ngày này nên áp các quy tắc của đường ẩm: đè tốc độ thấp, tránh phanh gấp, đi theo vết bánh xe của các xe đi trước, giữ xa mép ngoài các khúc cua treo. Trên các đèo, sương muối buổi sớm còn dày hơn thường lệ vì không khí ẩm sau mưa, các dấu hiệu chạy xe máy lúc sương muối buổi sớm miền Bắc đáng đọc lại trước chuyến đi.
Gặp rào chắn, biển báo tạm hoặc đoạn có người thi công thì tuân theo đúng, kể cả khi nhìn qua rào thấy đường hình như ổn: đội thi công rào vì mép phía sau sụt hoặc vì máy đang làm việc, và từ vị trí đứng của người đi đường không nhìn thấy hết. Chậm lại qua các đoạn làm đường, nhường theo hiệu lệnh, và dừng hỏi khi cần, vì họ là người biết chính xác đoạn nào đã ổn. Một ngày sau lũ, nếu tra kỹ và chạy khiêm tốn, chuyến đi vẫn trọn vẹn như mọi chuyến đẹp trời khác.
Tóm lại: tin tới đâu, xe chạy tới đó
Tóm gọn: tra tin chính thống trước, hỏi người tại chỗ, đặt sẵn ba dấu hiệu hoãn, đổi tuyến thì đổi sang trục lớn, không băng nước chảy qua đường, và chạy ngày đầu sau lũ như đường ẩm. Các hành trình vùng phía Bắc khác có trong mục cung đường Phố Bác, còn tổng quan các chuyến đi nằm trong trang cung đường và hành trình. Tây Bắc sau lũ không phải mùa để bỏ, nhưng là mùa chỉ dành cho người ra quyết định dựa trên tin tức, và chính cách ra quyết định đó biến một chuyến khó thành một chuyến đáng nhớ.