Mua thổ cẩm Mai Châu mang về là việc nhiều người đi xe máy để đến sát giờ lên đường, chọn vội ở chợ chiều cho kịp, rồi về tới Hà Nội mở cốp ra thấy khăn nhăn vết gấp, túi lệch dáng. Chọn cẩn thận từ đầu là cách tránh chuyện đó. Thổ cẩm của vùng này có loại dệt tay theo hoa văn truyền thống, có loại may sẵn nhập từ nơi khác, và hai loại đó nhìn nhanh rất giống nhau. Bài này nói cách chọn đúng hàng dệt tay, món nào đáng mua làm quà, và cách đóng gói buộc lên cốp xe máy để chở về không ướt, không nhàu, không mất dáng.
Mua thổ cẩm Mai Châu mang về: chọn đúng hàng dệt tay
Dấu hiệu đầu tiên của hàng dệt tay là mép vải: sợi không đều hoàn toàn, mép hơi khặm, và hoa văn tuy đối xứng nhưng nhìn kỹ thì mỗi họa tiết lệch chút ít. Hàng dệt máy có mép sắc, sợi đều tăm tắp, hoa văn lặp lại tuyệt đối. Giá chênh nhau theo đúng công: một chiếc khăn dệt tay mất nhiều ngày công trên khung cửi, còn khăn may sẵn loạt chỉ mất vài giờ may.
Cách thứ hai là hỏi người bán trực tiếp: hàng này dệt ở đâu, ai dệt. Người bán hàng dệt tay nhà mình kể được chi tiết, từ khung cửi đến người dệt, thậm chí chỉ luôn chỗ cây cửi đứng trong nhà. Người bán hàng nhập chỉ trả chung chung là hàng của người Thái, không rõ nhà nào. Mua tại nhà có khung cửi là cách chắc nhất, vừa được xem cách dệt vừa chọn được món đúng ý.
Món đáng mua làm quà gồm: khăn thổ cẩm cỡ vuông dùng trải bàn hoặc choàng, túi vải thổ cẩm đóng gói, gối nhỏ, và các tấm vải dệt nguyên khổ cho ai biết may. Nhóm món này gọn nhẹ, xếp phẳng được, hợp chở xe máy hơn hẳn các đồ đan mây cồng kềnh cùng bán ở bản. Cỡ khăn nên chọn theo người nhận: tấm lớn trải bàn hoặc phủ ghế hợp nhà có mặt bàn gỗ, còn khăn dải nhỏ gọn hợp ai hay đi rừng hoặc buộc vào yên xe mỗi chuyến. Với túi vải, loại quai bền và miệng túi có dây là đáng tiền hơn loại chỉ đẹp bay bướm ngoài mặt.
Đóng gói cho chặng xe máy về
Thổ cẩm sợ ba thứ trên yên xe: ướt, nhàu vết gấp, và phai màu do mưa. Đối phó ướt là bọc túi nilon kín trong túi vải, hai lớp nếu dự báo mưa chiều. Đối phó nhàu là cuộn tròn thay vì gấp: khăn trải cuộn theo chiều hoa văn, dùng chính dải vải nhỏ buộc giữa cuộn. Còn phai màu không phải lo trên đường, đó là chuyện giặt ở nhà: giặt lần đầu bằng nước lạnh riêng, vì màu vải nhuộm tự nhiên vài lần đầu còn lấm tấm.
Xếp vào cốp theo nguyên tắc phẳng dưới, cuộn trên: các tấm vải phẳng nằm đáy, các cuộn khăn đứng mép trong, túi vải nhỏ nhét kín khe. Cốp xe máy có gờ mép, các cuộn tròn dễ lăn, nên lấy khăn giấy hoặc áo mềm chèn hai bên. Trên yên sau, thổ cẩm gói trong túi to có dây kéo, buộc thêm hai vòng quanh khung, và để nguyên túi nilon bên trong dù trời đang đẹp: mưa chiều trục này tới không báo trước.
Ai mua nhiều, trên hai ba tấm lớn, nên cân nhắc gửi bưu điện từ thị trấn cho phần lớn đồ, chỉ chở về những món nhẹ đắt công. Cái giá gửi đền bằng sự nhàn: chặng về không còn phải giữ chồng đồ sau lưng trên suốt trục đèo. Với nhóm nhiều xe, chia đều các túi thay vì dồn một xe chở hàng, như đã nói trong cách chở cam: cốp nào cũng vừa được vài cuộn khăn.
Mua ở đâu và lúc nào trong lịch trình
Mua ở nhà có dệt là tốt nhất, các bản quanh thung lũng đều có nhà còn giữ khung cửi. Chợ buổi sớm ở thị trấn cũng có sạp thổ cẩm của người địa phương, giá theo cách chợ, và chiều tối cuối tuần thường vắng hơn sáng. Các cửa hàng quanh bản Lác đón khách du lịch, hàng tuyển đẹp nhưng nhỉnh, hợp ai ít thời gian và muốn chọn nhanh món đã gói sẵn.
Lúc mua theo lịch trình: đồ nặng mua trước rồi xếp đáy cốp từ sáng, nhưng thổ cẩm thì ngược lại, nên mua sát giờ về, sau khi đã dạo hết điểm. Lý do: thổ cẩm chiếm chỗ đẹp trong cốp, mua sớm là cầm nó suốt buổi dạo, và hàng dệt tay không nên nằm chịu đè dưới balo cả ngày ở bản.
Trả giá ở chợ là chuyện bình thường, nhưng đàm phán quá sát với người dệt tay thì món quà mất phần ý nghĩa. Cách tử tế hơn: hỏi giá, chọn đúng món mình ưng, và nếu hai món tương tự thì lấy món ở nhà có khung cửi, kể cả nhỉnh hơn chút, vì phần chênh đó chính là tiền công người dệt.
Vài món khô đáng mua thêm
Bên cạnh thổ cẩm, các món khô của vùng hợp làm quà kèm: hạt dẻ cười, mắc mật sấy, mật ong rừng, và các loại lá thuốc ngâm. Các món này đều nhẹ, gói chai lọ kỹ, xếp cùng nguyên tắc món khô với món khô, chất lỏng dựng đứng trong hộp chèn giấy, như đã nói trong cách gói chai lọ cho chặng về.
Quà từ Mai Châu về nguyên vẹn thì chuyến đi khép tròn: món đồ về tới nhà còn giữ được câu chuyện của người dệt ở bản. Muốn nắm lịch trình và chỗ dừng mua hợp lý, đọc tổng quan đi Mai Châu bằng xe máy, xem cách chọn cung đường để xếp điểm mua sát lộ trình, và tham khảo nhóm điểm du lịch quanh Hà Nội nếu định ghép thêm chợ ven trục trên đường về.