Rất nhiều người biết Tràng An qua thuyền và đá vôi, nhưng chưa mấy ai ghé cố đô Hoa Lư bằng xe máy cho đủ câu chuyện: trước khi vùng đá này thành khu danh thắng, nó từng là kinh đô ngắn ngủi của nhà Đinh và nhà Tiền Lê, nơi vua Đinh Tiên Hoàng đóng điện giữa vòng núi và vua Lê Đại Hành tiếp quản cơ đồ. Hai ngôi đền thờ hai vị vua vẫn đứng ở thôn Trường Yên, cách bến thuyền Tràng An vài phút chạy xe. Bài này xếp tuyến đường từ Hà Nội, phần xem ở khu di tích, và cách ghép thuyền Tràng An vào cùng một ngày cho gọn.
Cố đô Hoa Lư bằng xe máy: tuyến từ Hà Nội xuống Trường Yên
Tuyến thuận nhất theo trục quốc lộ 1 hướng nam: từ nội đô qua cầu, chạy tới khu Phủ Lý rồi bám biển chỉ dẫn về khu vực Hoa Lư, tổng chừng một trăm cây số một chiều. Đoạn đầu đường rộng, đoạn qua Hà Nam có nhiều ngã tư có đèn, còn quãng cuối rẽ vào đường đôi thẳng tắp chạy giữa cánh đồng, chỉ có gió và hàng cây. Ai thích tránh phần đường lớn có thể men theo tuyến nhỏ ven sông, đẹp hơn nhưng thưa trạm xăng, nên đổ đầy bình trước khi rời phố.
Khung giờ nên tính: rời Hà Nội quanh sáu giờ sáng, dừng ăn ở khu Phủ Lý, tới khu di tích khoảng tám giờ rưỡi, lúc nắng vừa lên và du khách còn thưa. Xem đền và phần núi trong hai tiếng, mười giờ rưỡi di chuyển sang bến thuyền, ăn trưa tại xóm ven, chiều ngồi thuyền rồi về Hà Nội trước tối. Ai chỉ đi một nơi thì ưu tiên đền, vì đền mở cả ngày còn thuyền có khung giờ cuối.
Đền vua Đinh và đền vua Lê: hai ngôi đền hai triều nối nhau
Khu di tích nằm giữa lòng chảo núi đá: núi Kỳ Lân, núi Đói và núi Chiêu Dụ ôm quanh, phần đền được dựng trên đất bằng, sau lưng là vách đá thẳng. Đền vua Đinh nằm gần hơn nếu vào từ cổng chính: sân gạch, nghi môn và tòa chính điện dựng theo lối gỗ cổ, trong thờ tượng vua Đinh Tiên Hoàng. Đền vua Lê ở bên kia, quy mô nhỏ hơn nhưng phần chạm gỗ trong nhà vẫn là mảng đáng xem chậm. Giữa hai đền có hồ nước và vườn cây, đi bộ thong thả một vòng, không vội được cũng chẳng cần vội.
Ba thứ nên để ý khi xem: kiến trúc gỗ của tòa chính điện, vì phần mộc này thuộc nhóm di sản được trùng tu qua nhiều đời; các bia đá và biển gỗ ghi năm tháng, cho thấy nơi này được dân quanh vùng gìn giữ từ lâu; và khung núi bao quanh, vì chính vòng núi từng là phần thành tự nhiên của kinh đô xưa. Người dẫn chào du lịch tại cổng có thể thuê nếu muốn nghe kể, còn ai tự đọc trước tư liệu thì đi chậm theo bảng chú giải cũng đủ.
Phép lịch sự nơi thờ tự giữ như mọi đền cổ: trang phục kín qua vai và gối, giữ giọng thấp, không trèo lên bậc đá làm nền chụp, và phần điện trong nếu đang có người lễ thì đứng ngoài xem. Xe gửi tại bãi trước khu di tích, phần bãi có người trông giữ.
Ghép Tràng An trong cùng ngày: gộp thế nào cho vừa sức
Bến thuyền Tràng An nằm cách khu đền chừng vài cây số, chạy xe qua đường đồng mất mười phút. Chuyến thuyền đi trọn vòng chừng ba tiếng, xuôi qua các hang xuyên núi và dừng ở vài hang động có đèn và vài ngôi đền nhỏ giữa thung lũng, nên phần ghép này chỉ nên đặt sau khi xem đền xong, không đảo ngược. Đi thuyền mát vào giữa trưa, khi nắng gắt trên đất bằng, lại vừa là cách nghỉ chân giữa ngày chạy xe.
Nguyên tắc ghép một ngày: đền trước, thuyền sau, ăn trưa kẹp giữa. Ai xuất phát muộn hơn bảy giờ thì nên chọn hoặc đền hoặc thuyền, không ôm cả hai, vì khung thuyền cuối chiều dễ hết suất vào mùa cao điểm cuối tuần. Đi ngày thường thì thoải mái hơn hẳn: khách thưa, thuyền không chật, và phần đường đồng về Hà Nội cũng vắng xe ben.
Một chi tiết hay bỏ qua: quanh khu di tích còn nhiều đền nhỏ rải trên các thôn thuộc vùng Trường Yên, nếu còn dư thời gian thì thả bộ một vòng quanh đê xem đồng lúa và chân núi, kiểu phong cảnh mà ít lịch trình nào ghi. Về mùa lúa chiêm, cánh đồng quanh Trường Yên vàng sớm, khung chụp đẹp nhất là giờ chạng vạng chiều trước khi lên đường về.
Chuẩn bị xe và phần đường về
Cung một trăm cây số một chiều không nặng, nhưng phần về chạy lúc chạng vạng dễ mệt hơn phần đi, nên kiểm tra lốp, thắng và đèn từ tối hôm trước. Đổ xăng đầy trong thành phố, mang áo mưa và nước, vì đoạn giữa tuyến ít chỗ trú mưa. Mũ trùm tai kín gió cho đoạn quốc lộ 1, giày có độ ma sát cho phần đi bộ trong khu di tích.
Về an toàn: đoạn qua Hà Nam nhiều ngã tư lớn, giảm tốc sớm và không vượt xe ben ở khúc có đèn; quãng đường đôi về Trường Yên vắng nhưng có xe máy ngược chiều đi nhanh, giữ lệch làn. Ai thấy mỏi thì dừng ở khu Phủ Lý, uống nước rồi đi tiếp, thay vì cầm lái trong trạng thái lơ đãng tới cửa Hà Nội.
Chuyến lịch sử ghép thuyền kiểu này thuộc bộ tuyến ngắn rảnh một ngày tại chuyên mục cung đường cuối tuần; tổng quan các tuyến quanh Hà Nội nằm ở trang cung đường. Ai muốn ngủ lại Ninh Bình để thêm hang động hoặc khu núi phía tây thì xem gợi ý lịch trình trong du lịch Hà Nội.