Sáng đầu đông, bạn bấm nổ máy chiếc xe thuê dưới ngõ nhỏ khu phố cổ và thấy một làn khói mờ cuộn ra sau pô. Đến ngã tư, người đi bên cạnh liếc xuống ống xả xe bạn rồi liếc lên nhìn bạn. Khói pô xe máy màu xanh, trắng hay đen đều khiến người ta giật mình, nhưng không phải màu nào cũng báo chuyện hỏng. Bài này giúp bạn đọc màu khói như đọc một dòng ghi chú ngắn của động cơ: nó gợi ý điều gì, và bạn nên đi tiếp hay gọi cho cửa hàng.
Đọc khói đúng cách: nhìn thời điểm, độ đặc và mùi
Màu chỉ là một nửa câu chuyện. Cùng là khói trắng, mỏng và tan nhanh lúc máy còn lạnh thì thường bình thường, còn đặc và bám suốt chặng đường thì lại khác. Vì vậy hãy tự hỏi ba câu:
- Khói xuất hiện lúc nào: vừa nổ máy buổi sáng, khi vặn ga mạnh, khi tăng ga lại sau đoạn xuống dốc, hay xuất hiện liên tục?
- Khói đặc hay mỏng, tan nhanh hay lơ lửng lại sau xe?
- Mùi thế nào: khét như nhớt cháy, sặc như xăng sống, ngọt lạ, hay gần như không mùi?
Cách quan sát an toàn nhất là đứng lệch phía sau xe, cách pô chừng một sải tay, khi máy chạy không tải. Ống xả rất nóng nên đừng chạm vào, cũng đừng cúi sát để ngửi. Nếu đang ở giữa đường, hãy tấp vào lề rồi mới nhìn, đừng vừa chạy vừa ngoái lại.
Đây là phần kiến thức bảo dưỡng xe máy người thuê xe nên biết đủ dùng, không cần sâu như thợ.
Khói pô xe máy màu xanh: dấu hiệu nhớt đang bị đốt
Khói xanh nhạt, hơi xám như khói thuốc, thường được hiểu là nhớt đã lọt vào buồng đốt và cháy cùng xăng. Nhớt vốn chỉ nên nằm bên dưới để bôi trơn, nên khi nó lên được buồng đốt, mùi khói sẽ khét và hơi gắt.
Có vài nguyên nhân phổ thông. Xéc măng (vòng nhỏ bao quanh pít-tông, vừa giữ kín buồng đốt vừa gạt nhớt xuống) mòn thì nhớt dễ lọt lên. Phốt xu-páp (bộ phận làm kín ở van nạp và xả) lão hóa cũng cho kết quả tương tự. Đơn giản hơn, nhớt châm quá đầy cũng có thể sinh khói xanh. Mức nhớt và cách kiểm tra khác nhau tùy dòng xe, hãy xem sách hướng dẫn hoặc hỏi thợ thay vì tự đoán.
Có những xe chỉ xì một làn xanh mỏng khi tăng ga lại sau đoạn xuống dốc cầu vượt, rồi hết ngay. Cũng có xe khói xanh đều đều, kèm mùi khét và phải châm nhớt thường xuyên hơn. Trường hợp đầu có thể chỉ cần theo dõi, trường hợp sau nên cho thợ xem sớm. Về chuyện thay nhớt và ai chịu khi đi xe thuê, bạn có thể đọc thêm trong bài thay nhớt định kỳ cho xe máy.
Khói trắng pô xe máy: hơi nước vô hại hay chuyện đáng lo
Đây là màu gây hiểu nhầm nhiều nhất, nhất là những buổi sáng lạnh ở Hà Nội. Xăng cháy sinh ra hơi nước. Khi ống xả còn lạnh, hơi nước ngưng lại thành làn khói trắng mỏng, đôi khi có vài giọt nước đọng ở đầu pô. Chạy một lúc, ống xả nóng lên thì làn trắng này tan dần. Hiện tượng này giống hơi thở của bạn hóa thành khói trong không khí lạnh, thường không có gì đáng ngại.
Đáng chú ý hơn là khói trắng đặc, dày, bám lâu dù máy đã nóng, đặc biệt khi có mùi ngọt lạ. Một số dòng xe có làm mát bằng dung dịch, và mùi ngọt đó có thể liên quan tới dung dịch lọt vào buồng đốt. Có hệ thống này hay không tùy dòng xe, hãy hỏi thợ.
Một tình huống khác là xe vừa đi qua đoạn ngập sau mưa rồi xì khói trắng. Lúc này nước có thể đã vào ống xả hoặc sâu hơn. Hãy tắt máy, dắt xe vào chỗ khô thoáng và đừng cố nổ đi nổ lại nhiều lần. Cách để ý xe sau mưa có trong bài chăm sóc xe máy thuê sau những chuyến đi mưa.
Khói đen xe máy: xăng nhiều hơn mức động cơ đốt hết
Khói đen hoặc xám đậm, kèm mùi xăng sống, thường nghĩa là hỗn hợp xăng và gió quá đậm: xăng nhiều, gió ít, một phần xăng không cháy hết. Nguyên nhân phổ thông gồm lọc gió bẩn làm nghẹt đường gió vào (hay gặp ở xe chạy nhiều đường bụi), bugi (chi tiết đánh lửa) yếu, hoặc bộ phận cấp xăng như bộ chế hòa khí hay kim phun, tùy đời xe, làm việc lệch.
Dấu hiệu đi kèm thường là máy nổ không đều, vặn ga bị ì, mùi xăng cay mắt phía sau xe và xe tốn xăng hơn. Một thoáng khói xám khi vặn ga đột ngột từ chỗ đứng khá phổ biến ở xe đã chạy nhiều, ít đáng lo. Khói đen kéo dài thì không nên bỏ qua, vì xăng thừa làm bẩn bugi và về lâu dài có thể ảnh hưởng tới nhớt trong máy.
Việc tháo lọc gió hay chỉnh bộ cấp xăng thuộc về thợ, bạn không nên tự làm trên xe thuê.
Khi nào đi tiếp, khi nào phải dừng xe
Có thể đi tiếp một cách thận trọng khi khói trắng mỏng biến mất sau vài phút chạy, khi làn xanh nhẹ chỉ xuất hiện một lần sau đoạn xuống dốc, hoặc khi thoáng khói xám lúc vặn ga mạnh. Dù vậy, hãy ghi nhớ và nói lại với cửa hàng khi trả xe. Màu khói chỉ là gợi ý ban đầu, không thay được việc thợ khám trực tiếp.
Nên dừng xe khi khói dày, đặc, kéo dài và đi cùng một trong những dấu hiệu sau:
- Tiếng máy gõ lạ, rít hoặc nghe nặng nề bất thường.
- Mùi khét nồng, mùi xăng sống mạnh, hoặc thấy xăng nhỏ giọt dưới xe.
- Xe yếu hẳn, rung giật, hoặc đèn cảnh báo trên đồng hồ sáng lên (nếu xe có).
Hãy tìm chỗ tấp xe thoáng, tránh dừng giữa làn đông. Đoạn đê ven sông Hồng vắng đèn về tối khiến việc xử lý khó hơn, nên đừng chần chừ rồi mới dừng. Xe thiếu nhớt hoặc bị nước vào có thể hỏng nặng chỉ sau một quãng chạy ngắn, trong khi dừng sớm thường chỉ tốn vài phút.
Sau khi tắt máy, đừng tự mở nắp đổ thêm nhớt hay nước. Ống xả và máy vừa chạy rất dễ gây bỏng.
Là người thuê xe, báo cửa hàng thế nào cho gọn
Với xe thuê, nguyên tắc đơn giản là báo cho cửa hàng trước khi tự xử lý. Người nghe điện thoại cần vài thông tin để phán đoán nhanh:
- Khói màu gì, đặc hay mỏng, xuất hiện lúc nào.
- Mùi bạn ngửi thấy và xe đã chạy được bao lâu.
- Xe có vừa đi qua mưa hoặc đoạn ngập không.
- Có tiếng lạ hay hiện tượng yếu máy đi kèm không.
Nếu dừng được an toàn, một đoạn video ngắn quay từ phía sau pô sẽ hữu ích hơn nhiều lời mô tả. Nếu bạn thuê xe ở Nguyễn Tú (112 Nguyễn Văn Cừ, Long Biên), hãy gọi 0942 467 674 trong giờ 09:00–21:00 trước khi mang xe tới tiệm lạ. Chuyện ai chịu chi phí sửa cũng nên xác nhận trước, đừng để đến lúc trả xe mới tranh luận.
Lần tới nhận xe, hãy dành vài giây đứng lệch phía sau pô khi nổ máy lạnh để nhớ màu khói bình thường của chiếc xe đó. Quen rồi, bạn sẽ nhận ra khói bất thường nhanh hơn, và đó cũng là một phần làm quen với chiếc xe máy mình đang đi.